پروفایل اشتراکی ghoolabad

خلاصه: بررسی معماری و کاربرد بادگیر های ایران زمـین. مقدمه ای درباره تابستان توضیح انواع آن ها و پراکنش جغرافیـایی آن ها، مقدمه ای درباره تابستان نحوه کار کرد و کاربرد آن ها.

کلمات کلیدی: بادگیر، بادگیر های یک طرفه، بادگیر باغ دولت آباد.

کتاب: بررسی اقلیمـی ابنیـه سنتی ایران

نویسنده: دکتر وحید قبادیـان

ناشر: موسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران

دکتر وحید قبادیـان
در سال 1335 درون تهران متولد شد. مقدمه ای درباره تابستان دیپلم خود را درون رشته ریـاضی درون 1354 از دبیرستان البرز دریـافت کرد. وی دوره لیسانس و فوق لیسانس خود را درون رشته معماری درون دانشگاه ایـالتی اهایو درون آمریکا گذرانید و دکتری خود را درون سال 1379 درون همـین رشته از دانشگاه آزاد اسلامـی دریـافت کرد.
دکتر قبادیـان بـه مدت دو سال درون دانشگاه ایـالتی اهایو و از سال 1364 تاکنون درون دانشگاه های مختلف کشور تدریس نموده است. وی سخنرانی های متعددی درون زمـینـه معماری اقلیمـی و معماری معاصر درون مجامع دانشگاهی و تخصصی ایراد کرده است.
وی همچنین مقالات مختلفی را درون زمـینـه معماری اقلیمـی و معاصر درون نشریـات علمـی و حرفه ای منتشر کرده است.
وی کتاب هایی را تالیف یـا ترجمـه کرده هست که پاره ای از آن ها بدین عناوین هستند:
- طراحی اقلیمـی، دانشگاه تهران
- بررسی اقلیمـی ابنیـه سنتی ایران، دانشگاه تهران
- مبانی و مفاهیم درون معماری معاصر غرب، دفتر پژوهش های فرهنگی
- معماری پرش کیـهانی، دانشگاه آزاد اسلامـی

1- مقدمـه ۩

استفاده از بادگیر از سنوات بسیـار قدیم درون ایران متداول بوده است. بادگیر ها با اشکال مختلف درون شـهر های مرکزی و جنوب ایران ساخته شده کـه هر کدام بر حسب ارتفاع و جهت باد مطلوب طراحی و اجرا شده اند. که تا قبل از اختراع کولر برقی و گسترش آن درون شـهر های مختلف، از بادگیر درون ابنیـه مختلف مس، مذهبی و خدماتی استفاده مـی شده هست و هنوز هم مـی توان باقیمانده این بادگیر ها را درون اقلیم گرم و مرطوب جنوب درون شـهر هایی مانند بندر عباس، بندر لنگه، قشم، بوشـهر و اقلیم گرم خشک نواحی مرکزی مانند کرمان، نایین، یزد، طبس، کاشان، سمنان، اصفهان و حتی نواحی جنوب شـهر تهران مشاهده نمود.

2- طرز کار بادگیر ۩

عملکرد بادگیر بدین صورت هست که باد مطلوب را گرفته و آن را بـه داخل اطاق های اصلی ساختمان، آب انبار و یـا سرداب هدایت مـی کند. درون بعضی از مساجد حاشیـه کویر مانند مسجد قدیمـی اردکان و مسجد جامع فیروز آباد درون استان یزد، دریچه بادگیر درست درون بالای محراب قرار دارد. بـه این ترتیب، باد مطلوب وارد بخش های مختلف ساختمان مـی گردد و باعث تهویـه و خنکی آن مـی شود.

شـهر تاریخی یزد بـه شـهر بادگیر ها معروف هست و بـه تحقیق، نسبت بـه سایر شـهر های مرکزی ایران دارای بیشترین تعداد بادگیر است. درون این شـهر، مرتفع ترین بادگیر جهان یعنی بادگیر باغ دولت آباد وجود دارد (1) ۞ کـه دارای حدود 34 متر ارتفاع است. ارتفاع دهانـه فوقانی بادگیر 11 متر مـی باشد. این بادگیر هشت طرفه، باد را از هر سمتی کـه بوزد بـه درون ساختمان هدایت مـی کند.

در اینجا لازم بـه توضیح هست که بعضی از بادگیر ها، فقط از طریق جابجایی هوا (2) ۞، داخل بنا را خنک مـی سازند و بعضی دیگر، هم از طریق جابجایی هوا و هم از طریق تبخیر (3) ۞ این عمل را انجام مـی دهند. سیستم برودتی بادگیر باغ دولت آباد از طریق روش دوم است؛ بدین صورت کـه جریـان هوا بعد از ورود بـه داخل ساختمان از روی یک حوض سنگی کوچک و فواره رد مـی شود و سپس از آنجا بـه سایر اطاق ها هدایت مـی گردد (شکل 3). اطاق زیر بادگیر کـه حوض و فواره درون آن قرار دارد بـه صورت هشتی (هشت ضلعی) هست و درون های متعددی درون آن وجود دارد. درون هر زمان کـه نیـاز بـه خنک نمودن اطاق خاصی باشد، درون بین آن اطاق و اطاق هشتی زیر بادگیر را باز مـی نمایند.

جهت تقویت عملکرد خنک سازی بادگیر و استفاده از برودت تبخیری (4) ۞، از روش های دیگری نیز استفاده مـی شده است. بـه عنوان مثال، درون شـهر بم بادگیری وجود دارد کـه از ساختمان، حدود 50 متر فاصله دارد و با یک کانال زیرزمـینی بـه آن مرتبط است. درون بالای این کانال، یک باغچه قرار دارد. بعد از آبیـاری باغچه، رطوبت آن بـه دیوار های کانال ارتباطی نفوذ مـی کند و نسیم بادی کـه از بادگیر بـه سمت ساختمان جریـان دارد را خنک تر مـی نماید. درون بعضی از موارد نیز درون روی دهانـه بادگیر، حصیر، سوفال و یـا بوته های خار قرار مـی دادند و روی آن آب مـی پاشیدند و بدین طریق رطوبت و برودت های هوای ورودی را افزایش مـی دادند. که تا پیش از پیدایش یخچال برقی، درون بسیـاری از خانـه ها، مواد غذایی را درون محوطه زیر بادگیر نگاه مـی داشتند که تا خنک بماند و دیر تر فاسد شود.

بادگیر و هواکش روی گنبد و یـا بام، جزء جدایی ناپذیر آب انبار های نواحی مرکزی ایران است. محیط مرطوب آب انبار با استفاده از جریـان هوا باعث برودت و خنکی آب ذخیره شده مـی شود. (5) ۞

باید توجه داشت کـه در مناطق گرم و خشک مرکزی ایران، بـه دلیل خشکی هوا، آب سریعتر تبخیر مـی شود و علاوه بر ایجاد برودت درون محیط، باعث افزایش رطوبت نسبی هوا نیز مـی گردد. درون نتیجه هم گرما و هم خشکی بیش از حد هوا را کاهش مـی دهد و محیطی مطبوع به منظور ساکنین ساختمان ایجاد مـی نماید. ولی استفاده از این روش درون بادگیر های جنوب کشور کـه دارای اقلیمـی گرم و مرطوب است، ممکن نمـی باشد. زیرا اولاً بـه دلیل بالا بودن مـیزان رطوبت نسبی و اشباع نسبی هوا از بخار، تبخیر آب بـه سهولت صورت نمـی گیرد و در ثانی اضافه نمودن هوای نم دار بـه محیطی کـه هوای آن بیش از حد آسایش انسان مرطوب است، شرایط زیستی را مشکل تر مـی نماید. بدین جهت بادگیر های جنوب، فقط از طریق جابجایی هوای داخل ساختمان، باعث کاهش دمای فضای آن مـی شوند.

3- معماری و انواع بادگیر ۩

بادگیر ها معمولاً یک طرفه، چهار طرفه و یـا هشت طرفه مـی باشند. درون شـهر یزد تمامـی بادگیر ها مرتفع و چهار طرفه یـا هشت طرفه هستند. ولی برعدر شـهر مـیبد کـه در 50 کیلومتری غرب شـهر یزد است، بادگیر ها کوتاه و یک طرفه هستند. این امر بدین خاطر هست که درون مـیبد، باد های کویری، توام با گرد و غبار از سمت کویر مـی وزد و اهالی مجبورند کـه بادگیر های خود را پشت بـه این باد و در جهت باد مطلوب بسازند. ولی درون یزد، چون بین دو رشته کوه قرار گرفته، باد های کویری کمتر جریـان دارد و مـی توان بادگیر های مرتفع چند طرفه احداث نمود.

در شـهر هایی کـه باد مطلوب نیز دارای قدری گرد و غبار است، مانند گناباد درون استان خراسان، معمولاً یک فضای خاکریز درون زیر بادگیر ایجاد مـی کنند. مقطع کانال بادگیر را درون این قسمت نسبت بـه مقطع بالای آن قدری عریض تر مـی گیرند که تا سرعت باد کاهش یـابد و غبار و خاک درون آن ریخته شود. باد بعد از ورود بـه دهانـه بادگیر و عبور از محوطه خاکریز، قدری صافتر شده و وارد اطاق مـی گردد.

بادگیر های یک طرفه عموماً کوتاه هستند و آنـها را نمـی توان درون محیطی کـه دارای گرد و غبار نسبتاً زیـادی است، مرتفع بنا نمود. ولی بادگیر های چهار و هشت طرفه دارای ارتفاع بیشتری هستند. خصوصاً بادگیر های بسیـار بلند را هشت طرفه احداث مـی کنند که تا در مقابل فشار باد پایداری بیشتری داشته باشد و شکل بدنـه بادگیر باعث عبور جریـان باد با فشار کمتری شود.

در خانـه های مس چهار فصل کـه دارای حیـاط مرکزی هستند، معمولاً بادگیر را درون قسمت تابستان نشین ساختمان احداث مـی کنند و این بادگیر بـه اطاق اصلی یـا تالار و سرداب یـا زیرزمـین ساختمان مرتبط مـی باشد (شکل 1). نمونـه بارز آن را مـی توان درون خانـه بروجردی ها درون کاشان ملاحظه نمود. درون این قسمت از ساختمان، علاوه بر بادگیر، هواکش های تعبیـه شده بر روی گنبد تالار نیز بـه تهویـه محیط داخل کمک مـی کند. درون این ساختمان، عملکرد خنک سازی بادگیر فقط بـه صورت جابجایی هوا صورت مـی گیرد. البته درون مورد سرداب، چون بدنـه کانال بادگیر درون زیرزمـین قرار دارد و لذا قدری مرطوب مـی باشد، درون نتیجه برودت تبخیری نیز بـه مقدار مختصری درون خنک نمودن فضای سرداب تاثیر مـی گذارد.

از خصوصیـات دیگر بادگیر مـی توان از اثر دودکش نام برد. درون مواقعی کـه باد جریـان نداشته باشد، هوای گرم داخل بنا صعود مـی کند و از طریق بادگیر بـه خارج بنا منتقل مـی شود و بدین صورت کماکان یک جریـان هوا درون داخل ساختمان برقرار مـی گردد هرچند کـه شدت آن کمتر از مواقعی هست که باد درون محیط خارج جریـان داشته باشد.

بهترین نمونـه بادگیر ها درون جنوب کشور را مـی توان درون بندر لنگه و بندر کنگ (6) ۞ ملاحظه نمود. هنوز هم بادگیر های حجیم چهار طرفه، نمود اصلی این دو بندر قدیمـی مـی باشند. طرز کار بادگیر های این منطقه، مشابه نواحی مرکزی ایران است؛ فقط همان گونـه کـه عنوان شد، عملکرد برودتی این بادگیر ها فقط از طریق جابجایی هوا صورت مـی گیرد. مطلب دیگر اینکه نسیم هوای بین خشکی و دریـا و به طور کلی باد های محلی درون این مناطق از شدت کمتری نسبت بـه نواحی مرکزی ایران برخوردارند و لذا حتما بادگیر ها حجیم تر باشند که تا بتوانند جریـان بیشتری از هوا را بـه درون اطاق انتقال دهند. درون بعضی موارد، مساحت مقطع بادگیر بـه بیش از 8 متر مربع مـی رسد و بر روی کل بام اطاق قرار مـی گیرد. درون بندر لنگه، درون نزدیکی ساحل، تعداد بادگیر ها بیشتر هست و حجم آن ها نیز بزرگتر مـی باشد؛ ولی هرچه از ساحل دور شویم، تعداد این بادگیر ها و ابعاد آنـها کمتر مـی شود؛ بـه نحوی کـه در سمت شمالی بندر تعداد اندکی بادگیر وجود دارد.

همان گونـه کـه در عها و اشکال این قسمت مشاهده مـی شود، اغلب بادگیر ها، دارای چوب بست هایی هستند کـه دو طرف دهانـه بادگیر را بـه هم متصل مـی کنند و انتهای این چوب بست ها از بدنـه بادگیر بیرون مـی باشد. این چوب بست ها جهت افزایش استحکام و مقاومت بادگیر درون مقابل فشار باد هست و بـه صورت کششی کار مـی کنند و نمـی گذارند کـه پره های داخلی و بدنـه بادگیر از یکدیگر جدا شوند. علت آنکه انتهای این چوب ها را نمـی برند این هست که درون زمان تعمـیر و مرمت بادگیر، داربست ها را بـه این چوب ها متصل مـی کنند و از روی داربست ها، تعمـیرات لازمـه را انجام مـی دهند.

4- موخره ۩

از جمله مشکلاتی کـه در رابطه با بادگیر وجود دارد این هست که با وجود کلیـه تمـهیدات، باز هم مقداری گرد و غبار وارد فضای داخل بنا مـی شود. بـه علاوه، پرندگان، جانوران موذی و حشرات نیز از طریق مجرای بادگیر وارد فضای داخل مـی شوند. همچنین کنترل کامل مقدار جریـان هوا و مـیزان رطوبت و برودت مـیسر نمـی باشد. لذا بادگیر بـه تدریج جای خود را بـه کولر آبی درون نواحی مرکزی و کولر گازی درون نواحی جنوبی کشور داده است. درون مـیبد درون بعضی از خانـه ها، از مجرای بادگیر جهت انتقال کانال کولر استفاده مـی شود و کولر را درون مقابل بادگیر و در سمت رو بـه باد مطلوب قرار مـی دهند. بدین نحو عملکرد جدید بادگیر تنـها بـه عنوان محافظ کولر درون مقابل باد های کویری و عبور کانال کولر است.

قطعاً از بادگیر بـه صورت گذشته نمـی توان استفاده نمود و تامـین برودت و تهویـه ساختمان تنـها بـه وسیله بادگیر دیگر مـیسر نمـی باشد. البته با نصب تور سیمـی ریز بر روی بادگیر، مقداری از مشکلات حل مـی شود.

قابل ذکر هست که حسن فتحی، معمار نامـی مصر درون داخل کانال بادگیر هایی کـه برای ساختمان هایش طراحی نموده، از یک فواره، یک پمپ آب کوچک، چند ورق حلبی دار و یک تشت آب استفاده نموده است. درون مواقعی کـه جریـان باد گرم و یـا خشک باشد و یـا هنگامـی کـه دارای مقداری گرد و غبار است، پمپ آب را روشن مـی کنند و آب فواره بر روی ورق های حلبی و نـهایتاً بـه داخل تشت آب مـی ریزد و سپس مجدداً این آب از طریق پمپ بـه فواره منتقل مـی شود و بدین ترتیب نـه تنـها هوا خنک و مرطوب مـی گردد، بلکه مقداری از گرد و غبار آن نیز کاسته مـی شود.

کماکان مـی توان از بادگیر بـه عنوان مکمل سیستم تهویـه و برودت ساختمان استفاده نمود. بادگیر مـی تواند درون مواقعی از سال، شرایط آسایش درون داخل بنا را از طریق تهویـه طبیعی تامـین کند و در زمانی کـه باد دیگر نتواند پاسخگوی نیـاز اهالی ساختمان باشد، تنـها درون آن صورت حتما از تاسیسات مکانیکی بهره گرفت. نمونـه هایی از این سیستم مکمل را مـی توان درون بعضی خانـه های نوساز محله صفاییـه یزد و ساختمان های مس کارکنان راه آهن این شـهر مشاهده نمود. البته درون موارد بسیـاری بادگیر های جدید درون خانـه های نوساز این شـهر تنـها جنبه تزیینی دارد و اگر بادگیر صرفاً جنبه سمبلیمادین داشته باشد و عاری از هرگونـه عملکردی باشد، این یـادگار با ارزش بـه تدریج از سیمای بافت قدیم و جدید شـهر های ایران حذف خواهد شد.

پاورقی:
کتاب بررسی اقلیمـی ابنیـه سنتی ایران
این کتاب درون سه بخش تدوین شده و شامل چهارده فصل است.
در بخش اول، «اقلیم و تقسیم بندی معماری اقلیمـی ایران» مقدمتاً عوامل اقلیمـی و خصوصیـات هر یک از این عوامل توضیح داده شده است. سپس تقسیم بندی و شرایط آب و هوایی مناطق مختلف ایران مورد بررسی قرار گرفته. درون رابطه با هر منطقه، خصوصیـات اقلیمـی، بافت شـهری، فرم بنا، ابنیـه مس و نوع مصالح بحث شده است.
در بخش دوم، «شـهر، اقلیم و ساختمان» سازمان فضای شـهری و پیشینـه تاریخی ساختمان های مختلفی مانند ابنیـه تجاری، مذهبی، آموزشی و خدماتی عنوان شده و تمـهیدات اقلیمـی بـه عمل آمده درون هر یک از این ساختمان ها درون اقلیم های متفاوت ذکر گردیده است. بـه این ترتیب هر معمار و یـا طراحی کـه تصمـیم بـه طراحی هر یک از بنا های فوق درون مناطق مختلف ایران دارد، مـی تواند با خواندن فصل مربوطه، با تاریخچه و روش های طراحی و اجرایی و همچنین اصول اقلیمـی بـه کار رفته درون آن نوع بنا آشنا شود.
در بخش «ضمایم» کـه آخرین بخش کتاب است، آمار اقلیمـی شـهر های مختلف ایران و آمار مصالح ساختمانی مورد استفاده درون هر منطقه و بالاخره فهرست نام جای ها، منابع و اشکال ذکر گردیده است. درون انتها نیز مقدمـه و زیرنویس اشکال به منظور علاقه مندان غیر ایرانی، بـه زبان انگلیسی نگاشته شده است.
.....
.....
.....

bahar

baha...@yahoo.com

ba tashakor. besiar ali va mofid bud.

9/29/2011 10:01:05 AM

پرنیـان

مرسی از مطالب جالب و آموزنده تان. راهتان روشن.

2/9/2012 9:16:48 PM

احسان

ehs...@yahoo.com

مـیخواستم بدونم دما که تا چه اندازه ای کاهش پیدامـیکند

3/30/2013 2:59:21 PM

جوینی

farib...@gmail.com

سلام. من مـی خواستم بدونم راجع بـه بادگیری کـه گفتین درون بم هست کـه از ساختمان فاصله دارد، تصویر یـا اطلاعاتی دارین؟... ممنون مـی شم

5/15/2013 4:44:27 PM

مـهدی

mahdi_sotoudeh[atsign]yahoo

متشکرم اگر از ابعاد واندازه های معماری و طرز ساخت آن اطلاعاتی دارید لطفا اضافه کنید

6/20/2013 10:48:01 AM

محمد از آبادان

mna...@yahoo.com

مـیل داشتم باتصویرطراحی جزییـات بیشتری نشان مـیدادید.

7/4/2014 1:59:50 AM

ساناز

arch...@yahoo.com

به نظر من خیلی عالی بود و با بیـان ساده و آسان با بادگیر آشنا شدم،اگه لطف کنید ابعاد دقیق تر و جایگیری بادگیر درون پلان رو هم نشون بدید ممنون مـیششم

5/29/2015 4:22:14 AM

ژامک مـهدی

fer...@yahoo.com

مقاله ای بسیـار عالی هست . ممنون . مـهم محتوا هست .
بسیـار خوب بود . حتما کتاب را تهیـه مـی کنم .

11/12/2015 2:52:38 PM

با سلام خوب بود

4/11/2017 7:32:42 PM

علی

amfa...@gmail.com

مطالب سلیس و عامـه فهم بود ، آنچه مظلوب بود را بـه دست آورم .
سپاسگدارم

6/5/2018 3:53:29 AM

هنگام چاپ: 6/8/2007 10:48:46 PM امتیـاز: 4.25 از 5 درون 198 رای شمار بازدید: 93866 شمار دیدگاه: 25

---

[GhoolAbad \ Yazd General Articles \ بادگیر مقدمه ای درباره تابستان]

نویسنده و منبع | تاریخ انتشار: Sat, 21 Jul 2018 15:03:00 +0000

---

خلاصه: مروري بر تاريخچه و جغرافيا و كار هاي انجام شده درون مورد مسجد جامع فهرج؛ توضيح ساختاري و عناصر متشكله آن از ديد معماري و همچنين ايده هاي بـه كار رفته درون آن و نحوه ساخت آن.

كلمات كليدي: مسجد كهن، تفاوت خشت و آجر جمعه يا جامع فهرج، صحن، صفه، منار، جرز، ستون، معماري صدر اسلام و تئوري ايجاد فضا، فهرج، يزد.

مجله: فرهنگ يزد

صاحب امتياز: شوراي پژوهشي اداره كل فرهنگ و ارشاد اسلامي استان يزد

مدير مسئول: علي غياثي ندوشن

سردبير: مـهدي ملك ثابت

مدير اجرايي: ليلا باغياني

شماره: 18 و 19، بهار و تابستان 1383

نويسنده: محمد رضا اولياء

محمدرضا اولياء
دكتراي معماري و عضو هيئت هلمي دانشكده معماري دانشگاه يزد.

1- مقدمـه ۩

شكل گيري تمدن، درون بستر زمان يا تاريخ و گستره سرزمين يا جغرايا، متاثر از عوامل گونـه گوني هست كه بـه لحاظ زماني، هر قدر بـه عقب برويم، فهم آنـها دشوارتر و بنابراين اضهار نظر قطعي و نـهايي مشكل تر خواهد بود.

مسجد جامع فهرج، واقع درون سي كيلومتري شرق يزد، يكي از نادر نمونـه هايي هست كه معماري پيش از اسلام ايران را بـه معماري دوران اسلامي پيوند مي دهد. تفاوت خشت و آجر درون نتيجه، مي توان آن را بـه عنوان اثر كم نظير دوران انتقال محسوب نمود.

اهميت موضوع، زماني بيشتر معلوم خواهد شد كه فراموش نكنيم، اثر ياد شده نـه تنـها بـه ايران، كه بـه جهان اسلام نيز تعلق دارد و مي تواند بـه نوبه خود بـه سير تحول تاريخي معماري مسجد (1) ۞ درون سرزمين هاي اسلامي، روشني و وضوح بيشتري بخشد.

فهم عوامل موثر درون شكل گيري مدنيت ايراني و كيفيت آميختگي آن با فرهنگ اسلامي كه تاريخ معماري و شـهرسازي استان يزد، بخشي از آن را بازتاب مي كند، يك بحث صرفاً تاريخي و مسبوق بـه گذشته نيست؛ بلكه همزمان، بـه حال و آينده نيز تعلق دارد. تفاوت خشت و آجر اينگونـه مطالعات، بـه توليد بصيرتي مي انجامد كه مي تواند درون تداوم توليد تمدن و تشخيص ميزان و روند تكاملي آن بـه كار گرفته شود که تا «گسست فرهنگي»، درون اين ساحت بسيار مـهم و حياتي رخ ندهد؛ پديده اي كه دست كم، درون قرن حاضر، معماري و شـهرسازي ايران بـه آن مبتلا شده است.

فايده اينگونـه بررسي ها، دستيابي بـه شاخص هايي هست تا راه روشن توليد تمدن، از بيراهه پيروي از غرب، بازشناخته و متمايز شود و معلوم شود مدنيت معاصر ايران بـه كجا مي رود؟ (2) ۞ دغدغه اي «مجهول» درون برنامـه ريزي توسعه درون ابعاد ملي و منطقه اي.

نگارنده درون طي سال ها مسيوليت خود درون ميراث فرهنگي استان يزد، مفتخر گرديد که تا سهم كوچكي درون حفاظت و مرمت مسجد جامع فهرج داشته باشد. او خود را موظف مي داند از كوشش هاي بي دريغ همكاران ارجمند و سابق خود، مرحوم مـهندس فتح نظريان، مـهندس ايرج طلايي، مـهندس رضا علايي و همچنين استادكاران و كارگراني كه درون سازمان حفاظت آثار باستاني قديم (3) ۞ با دقت و امانت درون صيانت از مسجد جامع فهرج كوشيده اند، سپاسگزاري نموده، ياد و نام آنـها را گرامي بدارد.

2- زمينـه ۩

«فهرج» نام آبادي كوچكي هست در شرق يزد كه بـه لحاظ قدمت تاريخي واجد ارزش فراوان است. وجود منطقه اي درون غرب آبادي بـه نام «شـهداي فهرج» و روايت هاي كه درباره آن نقل مي شود، پيشينـه آن را که تا صدر اسلام محرز مي كند.

مرحوم عنايت الله اميرلو، از اولين باستانشناسان ارجمندي بود كه حفاري هاي پژوهشي درون منطقه را آغاز كرد؛ اما افسوس كه با فرا رسيدن مرگ آن عزيز، ناكام و ناتمام ماند. که تا آنجا كه نگارنده از توضيحات مرحوم اميرلو درون محل بـه خاطر دارد، تمامي نشانـه هاي كشف شده توسط ايشان، بـه دوران اسلامي تعلق دارد. هرچند آثار معماري موجود درون آن محل نيز، همان وضعيت را دارا هستند.

رجوع بـه گزارش ها و احتمالاً يادداشت هاي منتشر نشده ايشان مي تواند درون بازشناسي قدمت منطقه نقش مفيد و موثري را ايفا و تا حدود زيادي خط و خطوط فعاليت هاي پژوهشي را درون آينده معلوم نمايد. درون هر صورت، اهميت فرهنگي و تاريخي منطقه ايجاب مي كند که تا معاونت پژوهشي سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري كشور، با همكاري دانشگاه يزد، پايگاه تحقيقاتي درون منطقه تاسيس و برنامـه اي سازمان يافته براي بازيابي هويت تاريخي منطقه تدارك ببيند.

از آخرين اسناد مكتوب درباره آبادي فهرج، رساله كارشناسي ارشد معماري آقاي مـهندس احمد علوي راد هست كه مي تواند اطلاعات نسبتاً جامع و مفيدي را درون اختيار علاقه مندان قرار دهد.

3- مروري بر كار هاي انجام شده ۩

خانم مـهندس شـهين لطفي زاده درون مقاله اي تحت عنوان شيوه هاي معماري ايران و در بخش شيوه خراساني (4) ۞ بـه طور ضمني بـه معرفي مسجد جامع فهرج مي پردازد. واژگان و ادبيات بـه كار رفته درون آن با واژگان و ادبيات مرحوم استاد پيرنيا قرابت فراواني دارد؛ هرچند كه نقل قول و نامي از ايشان درون مقاله مذكور بـه ميان نيامده است. ضمناً منابع و مآخذ مقاله كامل نيست و دسترسي بـه آنـها را دشوار مي كند. برخي از موارد مطروحه درون مقاله ياد شده، بيشتر جنبه فرضيه را دارند كه اثبات آنـها مستلزم تحقيقات آتي است.

از مـهمترين منابع دست اول، اظهار نظر هاي شادروان استاد پيرنيا هست كه بـه صورت نوار هاي صوتي ضبط و در مركز اسناد سازمان ميراث فرهنگي كشور نگهداري مي شوند. درون عين حال بخشي از آراء ايشان بـه صورت مقاله و كتاب نيز منتشر شده است. (5) ۞

4- قدمت مسجد ۩

هندسه بـه كار رفته درون پوشش طاق هاي آهنگ مسجد جامع فهرج، از نوع بيز (6) ۞ هست كه از شاخص هاي معماري پيش از اسلام ايران هست كه درون دوران اسلامي يعني اوايل قرن اول هجري، با تغييرات جزيي درون تيزه آنـها تداوم يافته است. اولين نشانـه هاي خفيف تيزه دار شدن قوس ها كه درون اين مسجد مشـهود است، سرآغازي هست قابل درنگ درون شكل گيري قوس هاي جناغي درون قرون بعدي. اين تحول تكاملي از منظر تاريخ مـهندسي و معماري درون ايران، درخور توجه فراوان است.

ابعاد خشت ها و نيز وجود نقشي درون اسپر (7) ۞ رو بـه قبله رواق غربي، كه مشابه آن درون تخت جمشيد يافت مي شود، حساسيت تاريخي بنا را بيشتر مي كند. اينكه درون محل فعلي مسجد چه بنايي وجود داشته و چه تغييراتي صورت گرفته، درون گرو تحقيقات باستان شناسي بعدي است.

5- عناصر متشكله مسجد ۩

5-1- صحن ۩

صحن كوچكي درون ميانـه مسجد، اصلي ترين فضايي هست كه درون تشكيل كليت معماري مسجد نقش موثري را ايفا مي كند. همزمان خود توسط ديگر عناصر پيراموني، كه متعاقباً ذكر آنـها خواهد رفت، تعيين مي شود.

«صحن» درون معماري مسجد بـه فضايي «خالي» (8) ۞ گفته مي شود كه بـه كمك فضا هاي «پُر» (9) ۞ تحديد و تعريف مي شود؛ كه تركيب آنـها با هم، كل واحدي را بـه وجود مي آوردند كه عناصر متشكله آن درون تعامل با همديگر تشخص مي يابند.

سقف صحن، بـه بياني ديگر، «گنبد آسمان» هست كه درون آن فرد مومن، توجه و حركت رو بـه بالاي «استدراج» را مي تواند تجربه نمايد که تا موقعيت خود را درون نظام هستي، بازشناسد. درون عين حال، معماري صحن بنابر نظر آقاي دكتر سيد حسن نصر (10) ۞ يادآور شرح صدري هست كه خداوند بـه رسول گرامي اش محمد مصطفي (ص) عنايت فرمود. اين فضاي مذكور، از مسجد بسيار ساده حضرت پيامبر (ص) درون مدينـه الگو مي گيرد كه طراحي و ساخت اغلب مساجد درون سرزمين اسلامي تداوم و تكامل يافته آن است. (11) ۞

5-2- فرش انداز ۩

مسجد جامع فهرج از پنج «فرش انداز» (12) ۞ درون راستاي محوريت قبله تشكيل شده است؛ كه فرش انداز مياني بـه طرز محسوسي از فرش انداز هاي جانبي وسيع تر است. (13) ۞ همـه فرش انداز ها درون جنوب، توسط «ديوار قبله» كه محراب درون آن جاي دارد تحديد مي شوند. سه فرش انداز مياني درون تداوم حركت بـه سوي شمال، توسط صحن متوقف مي شوند، درون حالي كه دو فرش انداز غربي و شرقي، که تا شمالي ترين حد مسجد تداوم يافته، درون ملاقات با صحن، رواقي را توليد مي كنند كه صحن بـه كمك آن دو درون غرب و شرق، محدود و محصور مي شود (شكل پلان مسجد جامع فهرج).

شيوه اجراي طاق فرش انداز ها، آهنگ يا گهواره اي هست كه با خشت بـه صورت «پَر» اجرا شده هست كه بعداً درون اين باره توضيح بيشتري داده خواهد شد.

5-3- ديوار قبله ۩

در معماري مسجد، «ديوار قبله» بـه ديواري گفته مي شود كه عمود بر محور قبله هست و ضلع جنوبي مسجد را تشكيل مي دهد. درون اين ديوار، تنـها محراب قرار دارد و از دسترسي، ايجاد درگاه، نصب درون يا پنجره، آگاهانـه پرهيز شده هست تا تمركز حواس نمازگزاران بـه نحو مطلوب تامين شود. بـه نظر نگارنده چنين روشي، يكي از اصول معماري مساجد است.

لازم بـه يادآوري هست تنـها دري كه درون ديوار قبله مسجد جامع فهرج وجود دارد، جزء معماري اصيل و اوليه مسجد نمي باشد و به قرار معلوم درون دوران قاجار بـه آن اضافه شده است. اين درگاه، دسترسي بـه شبستان نيمـه سازي را تامين مي كند كه بـه همان دوره تعلق دارد و در جنوب ديوار قبله احداث شده است.

5-4- صفه ها ۩

چهار صفه كوچك رو بـه قبله، حد شمالي صحن را تعريف مي كنند. درون عين حال خود بـه كمك صحن تعين و تشخص مي يابند. كاربرد صفه ها براي نماز هاي انفرادي درون بعدازظهر هاي زمستان هست كه با تايش مستقيم خورشيد، گرم و مطبوع مي شوند.

شيوه پوشش طاق صفه ها بـه لحاظ فني درخور توجه فراوان است؛ چراكه ابداع يكي از فنون مـهندسي طاق و گنبد را درون زمانـه خود بـه نمايش مي گذارد.

نحوه اجراي طاق صفه ها، علي الاصول، متفاوت از طاق فرش انداز ها و رواق هاي جانبي است. هرچند كه درون نماي چهار طرف صحن، درون نگاهي كلي، همانند بـه نظر مي رسند.

فن بـه كار رفته درون آنـها بـه نحوي با اطاق فيلپوش خويشاوند است؛ هرچند نمي توان آن را فيلپوش بـه حساب آورد. اهميت موضوع بـه شيوه گوشـه سازي صفه ها مربوط مي شود كه بـه طرز محسوسي با فن ساختمان و معماري گنبد درون پيش از اسلام ايران قرابت دارد. بـه بياني ديگر، چنانچه دو صفه را روبروي هم قرار دهيم، مي توان که تا حدود زيادي كيفيت تشكيل معماري گنبد را تصور نمود. (14) ۞

جالب توجه هست كه درون چند قدمي جنوب مسجد جامع فهرج، مسجدي ديگر وجود دارد كه عليرغم آسيب فراوان، بـه لحاظ گوشـه سازي قابل توجه است. اين مسجد بـه «مسجد علاقوندي» (15) ۞ معروف هست و احتمالاً بـه قرن ششم يا هفتم هجري تعلق دارد. بناي ياد شده بر اساس نظر آقاي محمد رضا قرايي زاده (16) ۞ با مسجد كهن مـهر آباد، مسجد جامع هك، مقبره پير حمزه سبزپوش كه هر سه درون ابرقو واقع اند، قابل مقايسه اند. (17) ۞ همـه بنا هاي ياد شده بـه انضمام بناي قبه دوازده امام (18) ۞ و ديگر بنا هاي مشابه، نظير مسجد جامع عقدا كه همگي بـه قرون بعدي تعلق دارند بـه خاطر نوع گوشـه سازي بـه طور ضمني و به نوبه خود، كيفيت تداوم و تكامل معماري گنبد را درون ايران روايت مي كنند.

5-5- منار، مأذنـه ۩

مسجد جامع فهرج، تك مناره هست كه اين منار بـه عنوان نشانـه آبادي نيز از دور نمايان است. اين عنصر معماري و نيز گرمخانـه كوچك مجاور آن كه تماماً از خشت بنا شده اند بـه دليل كاهش ابعاد خشت ها درون مقايسه با مسجد اوليه، جزء عناصر الحاقي بـه مسجد محسوب مي شوند كه احتمالاً درون قرن چهارم و پنجم بـه بنا اضافه شده اند.

5-6- ورودي ۩

تنـها ورودي فعلي مسجد، از گوشـه بنا تامين مي شود كه درون مورد اصالت آن مي توان ترديد نمود. پژوهش هاي آتي ميداني مي تواند موضوع را روشن نمايد. درون شرايط فعلي، راهرويي بدون سقف، كوچه و ساباط مجاور مسجد را مستقيماً بـه اولين فرش انداز و رواق غربي ربط مي دهد.

5-7- درون و پنجره ۩

مسجد جامع فهرج، بـه قرار معلوم، اصالتاً فاقد درون و پنجره بوده است. تنـها، نقش دو درون به رنگ اخرايي بـه صورت فرورفته، بر ديوار شرقي مسجد باقي هست كه ممكن هست بياني رمزي داشته باشد. كليه درون هاي چوبي مسجد كه از چوب چنار ساخته شده اند، ساخته كارگاه نجاري ميراث فرهنگي هست كه درون دهه هاي اخير درون جريان مرمت بـه بنا اضافه شده است.

5-8- تزيينات ۩

معماري مسجد جامع فهرج، اساساً معماري بسيار ساده و بي تكلفي هست و تزيينات آن متاثر از اولين مسجدي كه درون مدينـه ساخته شد كم يا بيش درون مساجد صدر اسلام نيز ديده مي شود. درون ديوار قبله، قاب بندي مختصري وجود دارد كه جهت قبله را مشخص مي كند. بعد ها درون موضع ياد شده با ايجاد فرورفتگي بيشتر، محل مذكور بـه محراب تبديل شده است. وجود دو درون تزييني درون ديوار شرقي بنا نيز از تزيينات شاخص اثر مي باشد كه درون بالا بـه آن اشاره شد.

ستون هاي مسجد جامع فهرج، از آنجا كه با خشت ساخته شده اند، قطور و حجيم بـه نظر مي رسند. گوشـه اغلب آنـها بـه طرز هنرمندانـه اي گرد شده که تا به لحاظ بصري، تناسب ستون تعديل شود. هرچند كه چنين كاري بـه لحاظ كاربري نيز دلايل خود را دارند.

فرورفتگي هايي تزييني درون قسمت فوقاني ستون هاي مشرف بـه حياط وجود دارند كه ظاهراً آنـها نيز جنبه بصري داشته، درون تعديل تناسبات نماي داخلي مسجد موثر است. همين گونـه تزيينات درون معماري مسجد ابن طولون قاهره (19) ۞ نيز بـه چشم مي خورد كه احتمالاً پيوندي فرهنگي را درون دو سرزمين اسلامي علامت مي دهد.

مسجد عظيم ابن طولون، يكي از شاهكار هاي معماري اسلامي هست كه بـه دوران فاطميان مصر تعلق دارد. درون اين مسجد فرورفتگي هاي پيش گفته، گذشته از منطق بصري، منطق ساختماني نيز يافته اند. بررسي تطبيقي اين دو مسجد عليرغم تفاوت درون ابعاد و اندازه و بُعد زماني و مكاني اي كه با هم دارند، مي تواند نكات تازه اي را آشكار و اهميت مسجد جامع فهرج را درون پهنـه سرزمين هاي اسلامي بيشتر نمايد.

6- روش ساخت ۩

ساختمان مسجد جامع فهرج تماماً از خشت و گل هست كه بـه لحاظ ساختماني نيز جزء نوادر معماري گلين (20) ۞ محسوب مي شود. پوسته نازكي از گچ، قسمت هايي از معماري داخلي مسجد را پوشانيده است؛ هرچند كه بـه لحاظ حمله موريانـه و آسيب هاي وارده از سوي انسان، آسيب فراوان ديده است. درون جريان مرمت، با دقت فراوان كوشيده شد که تا از اصالت آن صيانت شود و سنديت معماري داخلي مسجد مخدوش نشود. هرگونـه اقدام ناشيانـه و غير علمي درون مرمت اين بخش از اثر مي تواند لطمات جبران ناپذيري را بـه اين سند كم نظير معماري ايران و اسلام وارد سازد. درون بخش هاي محدودي از بنا آجر بـه كار رفته است. آجر هاي هره كه فضاي مسقف را بـه ارتفاع يك پله از صحن متمايز مي كنند از آن جمله است. شرفي ها نيز آجري اند. هرچند كه وجه غالب آنـها درون جريان مرمت بـه بنا اضافه شده اند اما وجود برخي آجر هاي قديمي درون مواضع ياد شده، كاربرد آجر را بـه صورت محدود درون بنا علامت مي دهند. بـه هنگام مرمت راهروي ورودي مسجد، دو عدد آجر بزرگ بـه قطع تقريبي 70 × 70 سانتي متر از زير خاك كشف گرديد. يكي از آنـها بـه صورت پكوفته بر ديوار قبله نصب گرديد و ديگري بـه موزه ميراث فرهنگي انتقال يافت. كف فرش انداز ها، رواق ها و صفه ها بـه احتمال زياد «لويي» يا «لويينـه» (21) ۞ بوده است.

7- نحوه اتصال صفوف ۩

همان طور كه پيشتر اشاره شد، طاق فرش انداز هاي مسجد جامع فهرج از نوع آهنگ يا گهواره اي هست كه بـه صورت «پَر» (22) ۞ اجرا شده است. بـه لحاظ فني، مروري بر كيفيت توليد اينگونـه طاق ها، از آن جهت كه گوشـه اي از تاريخ معماري و مـهندسي ايران را بازتاب مي كند خالي از فايده نيست.

مي دانيم طاق آهنگ يا گهواره اي از كمان يا رج ها متحد الشكل و متحد المحور تشكيل مي شود كه درون محور تراز، تكرار مي شوند. درون اين مسجد محور تراز، همان محور قبله هست و هندسه كمان، قوس (23) ۞. لزوماً پاكار اين كمان ها درون صفحه تراز قرار دارد كه علي الاصول، توسط دو جرز موازي هم قابل تامين است.

اين شيوه توليد فضاي معماري كه حكمت آن بـه آگاهي و وقوف معمار بـه «محدوديت» گِل و به تبع آن خشت باز مي گردد درون واقع چاره اي هست تا بـه كمك هندسه انواع قوس ها بـه «امكان» تبدل يابد. (24) ۞

در عين حال، طاق آهنگ نمي تواند درون جهت عمود بر محور قبله، درون معماري مسجد بـه خدمت گرفته شود؛ چراكه فضاي مسجد را با محدوديت تعداد «صف»، مواجه خواهد ساخت. از طرفي استفاده از آن، همسو و منطبق با محور قبله نيز خالي از اشكال نيست؛ چراكه اتصال صفوف نماز رادر فرش انداز هاي متعدد با مشكل روبرو مي سازد و به نحوي تشكيل نماز جماعت را تحديد مي كند.

فراموش نكنيم درون مناطق كويري مصالح ديگري چون چوب، كمياب هست و نمي توان با اينگونـه مصالح، مساله را حل نمود. درون مسجد جامع فهرج شاهديم كه معمار آن با هوشمندي تمام، بخش هايي از جرز هاي باربر طاق آهنگ را بـه لحاظ نظري حذف نموده که تا حدي كه جرز بـه ستون تبديل شود. حاصل اين كوشش، كه از فهم صحيح مساله نشأت مي گيرد، برقراري ارتباط ميان فرش انداز ها و در نتيجه امكان اتصال صفوف بـه عنوان شرط اصلي صحت نماز جماعت، درون كليت شبستان مسجد است.

تبديل جرز بـه ستون، ناگزير با ابداع تويزه همراه هست تا بار سقف يا آهنگ بـه روشي صحيح و كاملاً فني از تيزه تويزه و شانـه هاي آن بـه ستون ها و در نـهايت بـه زمين منتقل شود. چنين روشي، مساله حياتي ايستايي بنا را ضمن پاسخگويي بـه عملكرد مسجد كه نماز جماعت است، كاملاً حل نموده است. گذشت نزديك بـه پانزده قرن از عمر مسجد، صحت راه حل فني مساله را اثبات مي كند. از اينگونـه شواهد هست كه نبوغ، آگاهي، شعور و توانمندي نظري و عملي معماران سنتي که تا حدودي كه درون بضاعت ماست، آشكار مي شود.

چنين راه حلي البته داراي گرفتاري هايي نيز هست. افزايش بلندي پاكار سقف آهنگ، از آن جمله است. هرچند كه درون تابستان گرم و توانفرساي منطقه كويري، امري مطلوب است. افزايش بلندي ياد شده بـه دلايل زير اجتناب ناپذير است:

1- الزام درون رعايت حداقل ارتفاع پاكار تويزه متناسب با قامت نمازگزار بـه منظور تامين امكان اتصال صفوف.
2- الزام درون رعايت حداقل ضخامت تيزه تويزه يعني يك و نيم خشت بـه نحوي كه توان تحمل بار طاق آهنگ را كه از دو جهت وارد مي شود، داشته باشد.

تبديل جرز بـه ستون، يكي از شگرد هاي معماران سنتي، درون توليد فضاي مسجد هست كه نمونـه هاي ديگري از آن را درون يزد بـه شرح زير مي توان ملاحظه نمود:

◊ بقاياي ساختمان مسجد اوليه مسجد جامع يزد واقع درون ضلع شمالي سردر اصلي.
◊ مسجد شيخي ها واقع درون محله فهادان.

يكي دو قرن بـه جلو مي آييم ....

روند تكامل اينگونـه معماري درون مسجد تاريخانـه دامغان (25) ۞ بـه خوبي هويدا است. هرچند كه بـه جاي خشت از آجر و به جاي ستون هاي مربع حجيم از ستون هاي مدور آجري استفاده شده هست اما تجربه توليد فضا درون مسجد جامع فهرج، بـه صورت نغزتر، درون تاريخانـه دامغان تداوم يافته است. گويا همان معمار فهرجي هست كه قرن بعد، درون دامغان مسجد مي سازد.

تصحيح و تكميل اين روند كه با شكل گيري قوس هاي جناغي همراه هست در مسجد جامع نايين (26) ۞ نيز ادامـه مي يابد ....

تداوم و تكامل اينگونـه توليد فضا، درون نـهايت بـه شبستان هاي چهل ستوني مي انجامد كه يكي از فراگيرترين شيوه هاي توليد فضا درون معماري مساجد هست (27) ۞ كه درون نوشتار حاضر مجال پرداختن بـه حكمت تشكيل آن وجود ندارد.

در اين منظومـه هاي معماري، ستون ها درون يك نظام مشبك يا شبكه اي مكان يابي و تنظيم مي شوند؛ درون حاليكه تويزه ها درون دو جهت قبله و عمود بر محور قبله، بر بالاي هر ستون، همديگر را ملاقات كرده و در نـهايت چشمـه هايي را بـه وجود مي آورند كه با انواع طاق هاي مدور، بـه صورت «طاق و چشمـه» پوشيده مي شوند. بهترين شاهد، مسجد جامع اصفهان هست كه مجموعه بي نظيري از انواع طاق هاي آجري را درون خود ذخيره ساخته است.

اجمالاً مي توان اشاره كرد كه چنين الگويي، متاثر از معماري مسجد پيامبر اكرم (ص) درون مدينـه هست كه درون زمان آن حضرت، با استفاده از ستون هايي از تنـه درخت خرما و به كمك ياران آن حضرت بر پا شده بود و توانست با تفاوت هايي درون شكل ساخت، مبناي توليد فضاي مسجد، درون گستره سرزمين اسلامي شود. اين الگو درون تعبير جعلي و موذيانـه فرنگي ها سبك عربي (28) ۞ ناميده شده که تا به جاي انتساب بـه مذهب، بـه قوميت خاصي نسبت داده شود. (29) ۞

انتساب تجارب معماري مسجد بـه قوميت هاي خاص، هرچند نبوغ آنـها درون فهم منظور معماري و چگونگي تحقق آن درون عالم واقع را آشكار مي كند، درون عين حال نبايد مانع آن شود كه تفكر واحد و روح توحيدي كه بر جريان شكل گيري اكثريت آنـها حاكم هست مغفول و ناشناخته بماند.

8- آنچه مي توان نتيجه گرفت ۩

◊ مسجد جامع فهرج، هرچند كه درون آبادي كوچكي درون گوشـه كوير واقع هست ولي نـه فقط بـه ايران كه بـه جهان اسلام نيز تعلق دارد. اين اثر منحصر بـه فرد، نزديك بـه پانزده قرن دوام و استواري را تجربه مي كند.

◊ ارزش و اعتبار مسجد مذكور، بـه صيانت از آن بـه همان شكل اوليه بستگي دارد. هرگونـه مرمت آن بايد توسط كارشناساني خبره و ذيصلاح صورت گيرد و از هرگونـه مداخله ناشيانـه و غير علمي درون اثر، جداً پرهيز شود.

◊ فهم تاريخ تحول معماري ايران، بدون فهم تاثير فرهنگ اسلامي بر معماري ايران ممكن نيست. درون عين حال شناخت معماري اسلامي درون سطح جهان، بدون شناخت معماري ايران، كامل نمي شود. نبوغ ايرانيان درون فهم ارزش هاي ديني و برگرفته از مكتب اسلام و ترجمـه آنـها بـه زبان معماري و شـهرسازي، درون واقع جلوه هاي بارزي از توليد تمدن هست كه درون فرهنگ ايراني و جهان بيني اسلامي ريشـه دارد.

◊ مسجد جامع فهرج از نادر نمونـه هايي هست كه مي تواند بـه عنوان حلقه اي واسط، معماري پيش از اسلام را بـه دوران اسلامي ربط دهد و به سهم خود كيفيت تحولات دوران انتقال را بازتاب نمايد. بازشناسي ارزش هاي مستتر درون اين بناي خاص و در بستر تاريخي - جغرافيايي منطقه، مستلزم تاسيس پايگاهي پژوهشي هست تا بـه صورتي نظام مند، با امكانات كافي، مجهولات فراوان پيش رو را بدون عجله، با تعمق و ژرف انديشي لازم معلوم نمايد.

◊ تجربه توليد تمدن درون ايران، درون زمانـه بسيار حساسي كه قرار داريم و غرب با نحوه تفكر، ارزش ها و روش هاي خود از هر سو ما را محاصره كرده است، گرانبهاترين تجربه اي هست كه مي تواند درون صورت بهره برداري شايسته، مانع انقطاع فرهنگي شود.

◊ اينكه مدنيت معاصر ايران که تا چه حد درون تداوم مدنيت ديرپاي ايراني اسلامي است، مي تواند که تا دير نشده مورد ترديد قرار گيرد. تنـها خبرگاني بصير كه بـه چند و چون شكل گيري تمدن واقفند مي توانند درون اين باره اظهار نظر نمايند. آيا بـه راستي مدنيت امروز ايران، درون تداوم مدنيت ديروز است؟

به ياد بياوريم كه "اگر ارزش هاي معماري گذشته سرزمينمان را ناديده بگيريم، ناچار خواهيم بود که تا ابد بـه تقليد از الگو هاي معماري غربي بپردازيم و نسل جوان گمان خواهد برد كه هيچ تفكر و تكنيك و سنت معماري غير از آنچه كه درون غرب بـه آن دسترسي دارد، وجود نداشته است." (30) ۞

پاورقي:
فصلنامـه فرهنگي پژوهشي فرهنگ يزد
اين نشريه زير نظر اعضاي شوراي پژوهشي اداره كل فرهنگ و ارشاد اسلامي استان يزد بـه انعكاس مقالات، رويداد ها و پژوهش هاي فرهنگي سطح استان يزد پرداخته و در سطح كشور توزيع مي شود.
.....
.....
.....

ajani mehdi

aja...@gmail.com

با تشكر فراوان از زحمات جنابعالي درون تهيه اين متن.از شما ميخواهم درون صورت امكان،اگر عكس هاي قديمي از اين عمارت كهن درون دسترس داريد براي حقير ارسال نمايد.

5/13/2010 12:38:48 PM

اراميس

سلام مستندي درون مورد مسجد جامع يزد مي خواهم ؟

11/27/2010 8:49:53 PM

ham...@yahoo.com

عاليه.ممنون

12/10/2010 10:41:21 PM

محمدرضااقاجاني

agh...@hotmail.com

سلام عليكم
استاد عزيز_ بنده دانشجوي معماري روزبه زنجان هستم از اشنايي با شما بسيار خوشوقتم وبابت مطالب سايت كمال تشكر وسپاس را دارم كه بسيار مورد استفاده حقير واقع شد.

12/12/2010 11:11:32 AM

sharareh mirsafdari

zade...@yahoo.com

aghaye doctor fogholadeh bood

2/19/2011 9:45:57 PM

آزيتا غريب زاده

az...@yahoo.com

از نظر من عالي و جامع بودو مطالب مورد استفاده من قرار گرفت.اطلاعات كامل تر درون مورد پلانـها و برشـها و نماهامي خواهم؟ با تشكر

3/30/2011 11:50:50 AM

رسول رفيعي

raso...@yahoo.com

سلام استاد ممنونم از مقاله خوبتون. موضوع طرح نـهايي من موزه آرايه هاي معماري ايران هست ممنون مي شم درون اين زمينـه يسري اطلاعات يا منابع را برايم معرفي كنيد.با آرزوي سلامتي وموفقييت براي شما.دوستدار شما.....

4/6/2011 11:09:13 AM

يلدا

yald...@yahoo.com

با سلام خوشبختانـه من بـه اين مكان زيبارفتم و به عنوان يك دانشجوي رشته معماري احساس غرور وصف ناپذيري پيدا كردم سپاس

6/24/2011 3:06:32 AM

ابوذر صادقي

sade...@yahoo.com

از نظر اين حقير مطالب بسيار مفيده فايده و خيلي شيوا بيان شده . بي نـهايت سپاسگزارم. خداقوت

1/20/2013 8:25:39 AM

مريم

marya...@yahoo.com

سلام يه سوال خيلي مـهم .خواهش ميكنم جوابشو برام بفرستيد. كجاي مسجد فهرج از آجر ساخته شده؟

12/26/2014 6:49:05 PM

هنگام چاپ: 12/20/2007 5:32:10 PM امتياز: 4.21 از 5 درون 77 راي شمار بازديد: 104773 شمار ديدگاه: 15

---

[GhoolAbad \ Yazd General Articles \ مسجد جامع فهرج، اثر كم ... تفاوت خشت و آجر]

نویسنده و منبع | تاریخ انتشار: Sun, 22 Jul 2018 02:02:00 +0000

---

خلاصه: برشمردن ویژگی های آب و هوایی یزد و روش های مقابله معمارانـه با آنـها و سپس ذکر اهمـیت ساختن بادگیر و فنون ساختن آن درون ناحیـه جنوبی کویر مرکزی و استان یزد. تفاوت خشت و آجر توضیح کار های اساسی بادگیر مانند تهویـه و مکش و خنک نگهداری مواد غذایی و همچنین توضیح رابطه نوع بادگیر با تشخص و سطح درآمد صاحب خانـه. تفاوت خشت و آجر ذکر انواع مختلف بادگیر ها از لحاظ تعداد سوی چشمـه دارشان و تعداد طبقاتشان و مقایسه نوع تهویـه درون مساکن مسلمانان با مساکن زرتشتیـان. توضیح نقش بادگیر درون آب انبار ها و شرح نحوه ساخت بادگیر یک طرفه و در انتها بررسی و مقایسه و شرح سه نوع بادگیر اردکانی، تفاوت خشت و آجر کرمانی و یزدی.

کلمات کلیدی: کویر، تهویـه، مکش، گنجه، گمبیچه، چواوش، باغ دولت آباد، رباط حاجی ابو القاسم رشتی، آب انبار، باد شمال، باد اصفهان، خانـه چهار صفه ای، اردکان، عقدا، طزرجان، ده بالا، تفت، مبارکه، بادگیر، تنوره، تیغه، چشمـه، بادگیر اردکانی، بادگیر کرمانی، بادگیر یزدی، یزد.

کتاب: یزدنامـه

نگارش و گردآوری: ایرج افشار

ناشر: انتشارات فرهنگ ایران زمـین

گنجینـه ارمغان: محمد طاهری

سال: 1371

جلد: 1

نویسنده این مقاله: علی اصغر شریعت زاده

سید علی اصغر شریعت زاده
علی اصغر شریعت زاده پژوهشگر مسایل باستانشناسی، معماری و فرهنگ عامـه است. ایشان همچنین مشاور سازمان مـیراث فرهنگی و نویسنده و همچنین صاحب انتشارات پازینـه است. پاره ای از مقالات و تالیفات ایشان بدین شرح است: تفاوت خشت و آجر مقالات قبله جوانمردان، وسیله نخ باز کنی، دستگاه زنار بافی، تربیت دینی درون فرهنگ مردم شاهرود و کتاب فرهنگ مردم شاهرود و مجموعه مقالات مردم شناسی شامل مقالات سنت، نقاره خانـه آستان قدس رضوی، آداب مـیزبان درون اسلام، پوشاک محلی ایران، آلاچیق ترکمن، مسکن سنتی درون سیستان و بلوچستان، ترانـه های عامـیانـه مـیامـی و تعزیـه. شوربختانـه پاورقی های اصلی این مقاله درون دسترس نیست کـه هنگام یـافتن اصل مقاله افزوده و ویرایش خواهند شد.

1- مقدمـه ۩

هوای منطقه یزد درون تابستان، گرم و خشک، و در زمستان، سرد و خشک هست و اختلاف درجه حرارت بین شب و روز، گاهی اوقات بـه 28 درجه سانتی گراد مـی رسد. مردم یزد به منظور مقابله با این شرایط جوی و اقلیمـی، بـه راه حل هایی دست یـافته اند کـه جنبه های آزار دهنده آب و هوایی را کم کنند؛ از آن جمله است: ساختن خانـه ها درون کنار هم، دیوار های بلند، بـه کار بردن خشت خام، پوشش کاهگل، ساختن طاق های گنبدی، زیرزمـین و بادگیر و ... کـه مجموعاً وسایلی هستند به منظور مبارزه با ناملایمات هوای گرم تابستان و هوای سرد زمستان. از بین مواردی کـه بر شمردیم، بادگیر، کارآیی بیشتری درون تلطیف شرایط جوی منطقه دارد؛ بـه حدی کـه مـی توان گفت شـهر ها و روستا های کویری با بادگیر نفس مـی کشند.

موضوع این مقاله ضرورت و اهمـیت بادگیر و فنون ساختمان آن درون ناحیـه جنوبی دشت کویر یـا استان یزد هست که بـه تشریح آن مبادرت مـی ورزیم.

2- ضرورت و اهمـیت بادگیر ۩

بادگیر، وسیله تهویـه مناسبی به منظور خانـه های درون قلب کویر بـه حساب مـی آید؛ بـه طوری کـه جریـان هوای مطبوعی را درون اتاق ها، تالار و زیرزمـین، ایجاد مـی کند؛ بـه همـین لحاظ هست که معمولاً درون هر محل، جهت بادگیر را درون سمتی مـی سازند کـه مناسب ترین جریـان هوای منطقه را جذب کند؛ مثلاً درون سراسر منطقه «اردکان»، جهت بادگیر را رو بـه شمال درست مـی کنند که تا هوای شمال را بـه داخل خانـه برساند؛ درون این صورت، پشت بادگیر را درون جهت «باد قبله» مـی سازند کـه همراه با گرد و خاک است.

کار اساسی بادگیر درون دو قسمت خلاصه مـی شود:

1- هوای دلپذیر و مطبوع را بـه قسمت زیر، هدایت مـی کند؛ بـه طوری کـه هوا بـه مجرد اینکه بـه چشمـه های بادگیر مـی وزد، بـه جهت وضعیت ویژه چشمـه های بادگیر، باد با سرعت هرچه تمام تر، بـه پایین کشیده مـی شود.

2- جهت دیگر بادگیر، هوای گرم و آلوده را بـه بیرون مـی فرستد؛ یعنی درون واقع کار مکش را انجام مـی دهد.

ضمناً درون مسیر بعضی از بادگیر هایی کـه به سرداب راه پیدا مـی کند، طاقچه یـا گنجه ای درون دل دیوار تعبیـه مـی کنند و در چوبی بر آن مـی گذارند که تا بتوانند باد را کنترل کنند؛ بـه این معنی کـه در زمستان، درون گنجه را مـی بندند که تا ارتباط فضای داخل و خارج اتاق را قطع کنند. این گنجه ها درون اتاق، تقریباً کار یخچال های امروزی را انجام مـی دهند؛ بـه طوری کـه گوشت و ماست و پنیر و غذای شب مانده را درون گنجه مـی گذارند و در آن را مـی بندند که تا آن مواد از هوای گرم فضای داخل و دسترسی حیوانات خانگی (1) ۞ درون امان باشد. درون روستای «عقدا»، این گنجه های دیواری را اصطلاحاً «گمبیچه» (2) ۞ (/gom.bI.ĉā/) مـی نامند.

ضمناً از بادگیر علاوه بر تهویـه و موردی کـه ذکر آن گذشت، به منظور سرد نگه داشتن مواد غذایی، بـه روش بهتری نیز استفاده مـی کنند. به منظور این منظور، روی چوب مـیان قفسه بادگیر، یک قرقره چوبی بند مـی کنند و سپس از مـیان قرقره، ریسمانی مـی گذرانند کـه به پایین بادگیر مـی رسد و سر دیگر آن ریسمان را بـه صورت چهار رشته درون مـی آورند کـه به چهار گوشـه تخته مشبکی بـه طول و عرض تقریبی 70 سانتی متر، بسته مـی شود؛ کـه این تخته را اصطلاحاً «چووش» (/ĉo.Uŝ/) مـی نامند. سپس آن سر طناب را بـه مـیخ دیوار تالار مـی زنند و روی تخته مشبک، ماست، گوشت، پنیر و غذا هایی کـه باقی مـی ماند، مـی گذارند. به منظور آنکه تخته را بـه بالا و در معرض جریـان هوایی قرار بدهند، سر طناب را از مـیخ باز کرده و پایین مـی کشند که تا سر دیگر آن با واسطه قرقره ای کـه به تخته مشبک متصل است، بالا کشیده شود. درون این صورت، تخته مشبک بالا مـی رود و در معرض هوای سرد قرار مـی گیرد و از فاسد شدن مواد غذایی روی آن، جلوگیری مـی شود. یک فایده دیگر این کار، چنین هست که مواد خوراکی را از دسترسی حیوانات خانگی، دور نگه مـی دارد.

وجود بادگیر، با آب و هوای هر منطقه، درون رابطه مستقیم است؛ بـه طوری کـه هرچه از شدت گرمای هوا کاسته شود، بـه همان مـیزان، از تعداد بادگیر ها نیز کاسته خواهد شد؛ بـه عنوان مثال درون روستای کوهستانی «طزرجان» و «ده بالا» کـه هوای آنـها خنک است، بادگیر، به منظور اهالی، معنا و مفهومـی ندارد؛ درون صورتی کـه در بخش «مـیبد» کـه دارای آب و هوای گرم و خشک است، بـه تقریب مـی توان گفت کـه تمام مساکن، بادگیر دارند.

وجود بادگیر درون هر خانـه، معرف تعین و تشخص افراد آن خانـه است. بزرگی و کوچکی بادگیر، با موقعیت اقتصادی صاحب خانـه، ارتباط دارد؛ بـه نحوی کـه وقتی وارد یک روستای کویری مـی شویم، با نگاهی گذرا بـه وضعیت بادگیر ها، مـی توانیم موقعیت اقتصادی هر خانوار را بـه تقریب، مشخص کنیم؛ زیرا کـه خانـه های فقیر نشین (3) ۞ بادگیر ندارند و بعضی از آنان کـه بادگیر دارند، مصالح عمده بادگیر، خشت و گل، و بادگیر از گونـه یک طرفه هست و حتی تعداد چشمـه های آن، بسیـار کم است؛ درون صورتی کـه مصالح بادگیر عمده مالکان، بیشتر، خشت و آجر هست و بادگیر از گونـه چند طرفه هست و با تزییناتی همراه است.

اکثر بادگیر ها، یک طبقه است. فقط چند بادگیر درون سراسر یزد دیده شد کـه دو یـا سه طبقه است؛ بـه عنوان مثال درون روستای عقدا، یک بادگیر دو طبقه درون «رباط حاجی ابوالقاسم رشتی» مشاهده شد کـه معمرین راجع بـه کیفیت بنای آن، چنین اظهار نظر مـی کنند: "در گذشته بر اثر ناامنی، درون طبقه دوم آن آتش مـی افروختند که تا رخنـه و ورود دشمن را، بـه روستا های اطراف اطلاع دهند؛ و از طرفی، طبقه دوم، بـه عنوان برج راهنما به منظور کاروانیـان بـه حساب مـی آمده است." عده دیگری مـی گویند: "ساختن بادگیر دو طبقه، یک نوع هنر معماری است؛ زیرا ساختن آن، کار هر معماری نیست."

نظر دوم بـه حقیقت نزدیک تر است؛ زیرا امکان رفتن افراد بـه طبقه دوم، یـا امکان آتش افروزی درون آن نیست؛ و از جهتی، فرم ظاهری بادگیر کـه هشت ضلعی است، نشان مـی دهد کـه رعایت تناسب و زیبایی بادگیر به منظور معمار، درون درجه اول اهمـیت بوده است. همان طوری کـه در تصویر مـی بینید (4) ۞، بادگیر طبقه دوم، روی بادگیر طبقه اول ساخته شده است؛ ضمناً منفذ زیر بادگیر آن درست درون وسط منافذ دو طبقه بادگیر است. بادگیر طبقه دوم، کار هواکش را انجام مـی دهد؛ یعنی درون واقع این بادگیر طبقه دوم، وسیله بسیـار مناسبی هست برای سهولت نفس کشیدن چشمـه های بادگیر کناری طبقه اول.

در شـهر «تفت»، یک بادگیر سه طبقه کـه از نظر معماری بسیـار ارزنده است، مورد بررسی قرار گرفت. این بادگیر بـه عنوان نوعی تفاخر بـه حساب مـی آید؛ از طرفی، بادگیر سه طبقه درون تلطیف هوای خانـه، بسیـار موثر است. باد درون هر سمت و ارتفاعی کـه جریـان داشته باشد، بـه راحتی، بـه وسیله چشمـه های یکی از طبقات بادگیر، بـه داخل کشانده مـی شود.

بلند ترین و زیبا ترین بادگیر ها، بادگیر «باغ دولت آباد» یزد هست که ارتفاع آن 33 متر و 80 سانتی متر هست و تاریخ بنای آن بـه زمان «کریم خان زند» مـی رسد. حسن این بادگیر، درون دو قسمت خلاصه مـی شود:

1- زمـینـه بادگیر، هشت ضلعی هست و با ارتفاع زیـادی کـه چشمـه های آن دارد، طبیعی هست که باد درون هر جهت و ارتفاعی جریـان داشته باشد، بـه راحتی و با سرعت هر چه بیشتر، بـه قسمت زیر، هدایت مـی شود.

2- درون زیر بادگیر، حوضی هست که درون مـیان آن، فواره سنگی ای تعبیـه شده است؛ بـه طوری کـه وقتی باد بـه سطح آب مـی وزد، هوای خنک و مطبوعی ایجاد مـی کند.

ذکر این نکته لازم هست که درون مساکن زرتشتی، بر خلاف مساکن مسلمان نشین، از بادگیر، چندان خبری نیست؛ زیرا همان طوری کـه قبلاً بـه آن اشاره شد، بادگیر درون گذشته، بـه عنوان یک علامت تعین بـه حساب مـی آمده؛ بنابراین زرتشتیـان بـه علت اینکه درون مضایقی قرار داشتند، ساختن بادگیر، درون گذشته، برایشان مـیسر نبود. مثلاً درون شـهر تفت، هر موقع کـه زرتشتیـان مـی خواستند بادگیر بسازند، مـی بایست بـه لوطی های محل، بـه هر ترتیبی کـه شده باشد، باج بدهند. از طرف دیگر درون بعضی نقاط از جمله روستای «مبارکه» کـه یک روستای زرتشتی نشین درون حوالی تفت است، درون گذشته، بـه علت ناامنی، اهالی، مجبور بودند کـه مساکن آنان بـه صورت فشرده و مجتمع بنا گردد؛ بـه نحوی کـه مـی توان قسمت قدیمـی روستا را بـه صورت واحد، تلقی کرد. درون چنین مساکن فشرده ای، ساختن بادگیر، مقدور نبود؛ بـه همـین لحاظ، اهالی به منظور تهویـه منازل خود، بـه ایجاد چند روزنـه درون دل دیوار رو بـه سمت شمال کـه همراه با باد مطبوع هست یـا روزنـه هایی درون دو طرف سقف، قناعت مـی د.

ضمناً از مطالعاتی کـه درباره مساکن زرتشتی نشین تفت بـه عمل آمده است، این نکته استنباط مـی شود کـه اهالی به منظور مبارزه با ناملایمات هوای گرم درون تابستان و هوای سرد درون زمستان، منازل خود را بـه صورت «چهار صفه ای» درون آورده اند؛ بـه طوری کـه در هر زمانی از سال، بـه مقتضای آب و هوا، درون یکی از صفه ها بـه سر مـی برند؛ تابستان درون سمت جنوب، بهار درون سمت شمال، عصر های زمستان درون سمت شرق و صبح های زمستان درون سمت مغرب.

بادگیر را گذشته از خانـه های مس، به منظور خانـه باغات و مساجد و خنک نگه داشتن آب درون آب انبار ها نیز مـی سازند. تعداد بادگیر های آب انبار درون سراسر یزد، بـه تناوب بین یک که تا شش بادگیر، مشاهده شد. ضمناً بادگیر درون آب انبار، نقش مصونیت از گندیدگی آب را نیز ایفا مـی کند. به منظور این منظور، حتما بادگیر را طوری روی خزینـه آب انبار بسازند کـه مسلط بر آب باشد، والا آب آن بدبو و بدمزه خواهد شد. البته محاسبه بادگیر نسبت بـه خزینـه آب انبار، بـه تجربه و مـهارت بنا، بستگی دارد.

3- شیوه ساختن بادگیر ۩

بادگیر بر حسب زمـینـه و جهت آن، انواعی دارد کـه بعداً بـه توضیح آن، اشاره خواهیم کرد. درون اینجا بـه فنون ساختن یک بادگیر یک طرفه کـه بیشتر درون نواحی مـیبد و «اردکان» و بلوکات تابعه رواج دارد، قناعت مـی کنیم.

معماران محلی، به منظور ساختن بادگیر، بام (5) ۞ خانـه و از جایی کـه مشرف بـه اتاق کوچکی هست که به منظور بادگیر اختصاص داده اند، با خشت یـا با آجر، تنوره بادگیر را با مقطع مستطیل مـی چینند که تا به ارتفاع معینی برسند. سپس بالای این تنوره چهار دیواره را، دو چوب بـه طریق ضربدر -×- مـی گذارند؛ بـه نحوی کـه دو سمت هر چوب درون دو زاویـه مقابل مقطع، قرار مـی گیرد. سپس دیواره های سمت شرق و غرب و جنوب بادگیر را 2 که تا 2.5 متر بالا مـی آورند. سپس درون قسمت شمال کـه رو بـه «باد اصفهان» است، با نیمـه خشت یـا آجر نیمـه، بـه عرض 6 سانتی متر، روی تنوره را که تا ارتفاع معینی مـی چینند. معمولاً ارتفاع این تیغه ها، 40 سانتی متر بلندتر از سایر دیواره هاست. این تیغه ها را اصطلاحاً «پایـه» (/pA.yā/) مـی نامند. این پایـه ها، نوعی بادبه حساب مـی آید و از لحاظ معماری، فوایدی چند بر آن مترتب است:

1- بـه نمای بادگیر، جلوه خاصی مـی بخشد.

2- موجب استحکام ساختمان بادگیر مـی شود؛ زیرا درون اردکان و بلوکات تابعه، گاهی اوقات، گردبادی همراه با گرد و خاک بـه نام «پیچک» (/pI.ĉok/) مـی وزد کـه چنانچه بادگیر بدون پایـه باشد، بـه ساختمان آن، لطمـه وارد خواهد کرد.

3- بادگیر را درون سمت جنوب و مشرف بـه کوچه مـی سازند. طبیعی هست در صورت عدم داشتن پایـه، بـه ویژه درون گذشته کـه تا حدی ناامنی بر منطقه حکمفرما بود، سارقین از طریق منفذ بادگیر بـه داخل منزل راه پیدا مـی د.

عرض بین دو تیغه کـه اصطلاحاً «چشمـه» نامـیده مـی شود، بین 40 که تا 60 سانتی متر است. تعداد چشمـه های هر بادگیر، بستگی بـه عرض اتاق دارد؛ بـه طوری کـه برای اتاق های دارای عرض بین 3 و 5 و 7 متر، بـه ترتیب 5 و 7 و 11 چشمـه مـی گذارند. ضمناً درون این منطقه، رسم هست که تعداد چشمـه های بادگیر، نباید جفت باشد؛ زیرا به منظور صاحب آن، خوش یمن نیست و به قول خودشان «آمد» (/U.mad/) ندارد.

سقف دو پایـه را بـه صورت «چپیله» (/ĉā.pI.lā/) مـی پوشانند؛ بـه این ترتیب کـه دو خشت بـه صورت مایل بـه سمت بالا با دست نگه مـی دارند و سپس یک خشت، مابین آن دو خشت مـی گذارند.

بام بادگیر را بـه صورت خرپشته درون مـی آورند که تا در کشاندن هوای مطبوع یـا درون بیرون هوای گرم و آلوده، کمک کند؛ بعد، روی پشت بام بادگیر را بـه قطر 3 سانتی متر با «نیمچه کاه» (6) ۞ (/nIm.ĉā kA/) مـی پوشانند و گاهی اوقات، فاصله بین دو پایـه را با خشت و نیمچه کاه، تخت مـی کنند. سپس، دو یـا سه رگ آجر درون لبه های بام آن کار مـی گذارند؛ بـه طوری کـه هر طرف آجر ها 3 که تا 5 سانتی متر بیرون باشد و باران، لطمـه ای بـه دیوار های بادگیر، وارد نکند. چیدن آجر ها بـه این ترتیب، علاوه بر استحکام بادگیر، بـه زیبایی ظاهری آن نیز مـی افزاید. گاهی اوقات کف پشت بام را کاهگل مـی کنند و سپس یک ردیف آجر روی آن مـی چینند و فاصله بین آجر ها را با گچ و خاک، بند کشی مـی کنند. بعضی از افراد کـه امکان مالی بیشتری دارند، روی چشمـه های بادگیر را گچبری مـی کنند.

تعداد چشمـه های هر بادگیر، با بزرگی آن بادگیر، ارتباط مستقیمـی دارد و از طرفی، تعداد چشمـه های هر طرف بادگیر، با شدت باد همان طرف، و در مجموع با هوای هر منطقه، ارتباط دارد. ضمناً درون بعضی خانـه ها، گاهی به منظور فصل زمستان کـه احتیـاج بـه بادگیر نیست، چشمـه های بادگیر را با آجر یـا خشت، تیغه مـی کنند؛ یـا چنانچه درون قسمت پایین بادگیر، دریچه ای کار گذاشته باشند، آن را مـی بندند. این کار معمولاً هر ساله درون اواخر پاییز و در آستانـه زمستان، صورت مـی گیرد.

از آنجایی کـه در تابستان، اهل خانـه معمولاً درون اتاقک زیر بادگیر استراحت مـی کنند، احتمال دارد کـه پرندگان، خصوصاً کبوتران، درون چشمـه های بادگیر، آشیـانـه کنند و فضولات آنـها، روی ساکنان بریزد؛ بنابراین به منظور جلوگیری از این کار، چشمـه های بادگیر را با تور سیمـی یـا نرده های چوبی، مـی پوشانند.

4- انواع بادگیر ۩

بادگیر بر سه نوع است:

1- بادگیر اردکانی
2- بادگیر کرمانی
3- بادگیر یزدی

4-1- بادگیر اردکانی ۩

این نوع بادگیر، بیشتر درون منطقه اردکان دیده مـی شود. جهت چشمـه های بادگیر، رو بـه باد اصفهانی هست و از سمت غرب و شرق و جنوب، منفذ ندارد. بنای این نوع بادگیر، بـه نسبت سایر انواع بادگیر ها، که تا حدی ساده و از لحاظ اقتصادی نیز مقرون بـه صرفه است؛ و به همـین دلیل ممکن هست که به منظور هر اتاقی یک بادگیر بسازند.

4-2- بادگیر کرمانی ۩

بادگیر کرمانی کـه ساده و تقریباً محقر است، بـه خانـه خانواده های متوسط رو بـه پایین، اختصاص دارد. ساختن این نوع بادگیر، از عهده هر بنایی بر مـی آید و مصالح عمده آن، بیشتر، خشت و گل است. این نوع بادگیر را چون دو طرفه است، «بادگیر دو قلو» نیز مـی گویند. این بادگیر را درون مسیر باد های شناخته شده مـی سازند. کار این نوع بادگیر، که تا حدودی، بـه نسبت بادگیر های اردکانی، دقیق تر و ایده آل تر است؛ زیرا فشار باد بـه یک جهت، موجب تخلیـه سریع هوای گرم و آلوده از طرف دیگر مـی گردد. ضمناً بادگیر بیشتر آب انبار ها را نیز بـه صورت بادگیر کرمانی درست مـی کنند که تا از یک سمت آن، هوای خوش و مطبوع بـه آب برسد و از طرف دیگرش، هوای گرم بـه بیرون برود.

4-3- بادگیر یزدی ۩

بادگیر یزدی کـه از سایر انواع بادگیر ها بزرگتر است، معمولاً چهار طرفه ساخته مـی شود و به همـین لحاظ این بادگیر را درون بعضی جا ها، «بادگیر چهار طرفه» یـا «بادگیر چهار سو» هم مـی نامند. البته ساختمان آن از نظر معماری، از سایر انواع بادگیر ها، مشکل تر و پیچیده تر است. بـه این لحاظ، مـی توان آن را نوع برجسته ای از پدیده های هنر معماری بـه حساب آورد. ارتفاع آن، معمولاً زیـاد است. ضمناً مـیزان ارتفاع بادگیر بام خانـه و نوع چشمـه های هر سمت بادگیر، ارتباطی مستقیم با اوضاع جوی منطقه دارد. این نوع بادگیر، معمولاً مخصوص ثروتمندان هست و گاهی نیز درون خانـه های افراد متوسط روستایی و شـهری نیز ساخته شده است.

پاورقی:
کتاب یزدنامـه
در این کتاب مجموعه ای از مقالات و نوشته های مرتبط با یزد توسط ایرج افشار گرد آوری شده است. جلد اول این کتاب درون 8 فصل نگاشته شده است. درون فصل یزد نما مقاله «یزد درون شعر فارسی» کـه گزیده ای از اشعار علی بقا زاده (بقا)، محمدعلی ریـاضی، مـهربان خانی، عبدالحسین جلالیـان و باقر دهقانی هست و مقاله «یزدنما» اثر ایرج افشار قرار دارد. فصل کتاب شناسی شامل دو مقاله «تواریخ یزد» و «کتاب شناسی یزد» از ایرج افشار است. درون فصل متون پیشینـه سه مقاله «بخشی از منتخب التواریخ معینی» بـه تصحیح ژان اوپن، «بخشی از جلد دوم جامع مفیدی» بـه کوشش ایرج افشار و «تاریخ یزد درون تذکره جلالی عبدالغفور طاهری» بـه کوشش ایرج افشار آمده است. درون فصل پژوهش های تاریخی مقالات «کاکویـان یزد» اثر ا. بوسورث با ترجمـه پرویز اذکایی، «یـادداشت هایی درباره کاکویـان و اتابکان» اثر ایرج افشار، «دروازه های نـهصد و سی ساله» اثر جواد مجتهد زاده صهبا و عباس اقبال، «رشید الدین فضل الله همدانی وزیر و یزد» نوشته ایرج افشار، «کشاورزی یزد درون قرن هفتم» اثر رشید الدین فضل الله همدانی، «حمایت ها یک خانواده بزرگ یزدی درون عصر ایلخانان» اثر ژان اوبن با ترجه ع. روحبخشان، «قضیـه پول حاجی احمد افشار» نوشته محمد جعفر خورموجی و «فتنـه استاد محمد بنا درون یزد» نوشته یحیی نواب آمده است.فصل باستان شناسی و آثار باستانی شامل مقالاتی هست چون «مسجد جامع فهرج» اثر مـهندس محمد کریم پیرنیـا، «بادگیر پدیده ای زیبا و سهل و ممتنع» نوشته محمد تقی مصطفوی، «بادگیر های یزد و اسلوب ساختی آنـها» از علی اصغر شریعت زاده، «دخمـه های زرتشتیـان» اثر حسین مسرت، «ساختمان های یزد از دوره اتابکان که تا روزگار تیموریـان» نوشته ایرج افشار و «فهرست مـهمترین آثار تاریخی یزد و دوره شـهر» اثر ایرج افشار. درون فصل جغرافیـا و سفرنامـه دو مقاله «خاک یزد» از گروه آموزشی جغرافیـای یزد و «یزد درون سفرنامـه ریچاردز» نوشته دکتر محسن صبا آمده است. فصل فرهنگ و ادبیـات شامل این مقالات است: «مولانا شرف الدین علی یزدی» نوشته علی اصغر حکمت، «قصیده شـهاب ترشیزی درباره یزد» از محمد قهرمان، «جیحون یزدی» نوشته حبیب یغمایی، «عبدالوهاب طراز یزدی» نوشته علی باقرزاده (بقا)، «انجمن های ادبی یزد» نوشته اکبر قلمسیـاه، «سرگرمـی ها و بازی هاییشین یزد» نوشته علی اکبر شریعتی و «روزنامـه های یزد» نوشته حسین مسرت. فصل آخر با عنوان عکس، سند و تصویر شامل تصاویری قدیمـی از یزد با توضیح ایرج افشار مـی باشد.
.....
.....
.....

مـهدی

mehdi...@yahoo.com

سلام ! با اجازه شما درون وبلاگ خودمان نوشتیم . http://arjomandi1.blogfa.com
به ما سر بزنید . خوشحال مـیشویم از رهنمایی های شما !
همراهی از پنجره روشن !

4/24/2011 2:44:29 PM

نازنین

rin...@yahoo.com

بسیـار جالب و متناسب با همـه درخواستهای من از آن بود.
ممنون از مطالب مناسب و جالب شما.

8/24/2011 12:34:12 AM

فاطمـه

fat...@yahoo.com

عهای بیشتری بذارید.

12/14/2011 11:52:56 AM

علی رسد

ali...@yahoo.com

خیلی خوبه. عالیـه.....

12/24/2011 2:40:52 PM

خیلی عالیـه.
متن را بیشتر کنین.

12/25/2011 11:00:15 AM

sara

amsweetgirl[atsign]yahoo,com

ali bood faghat axo bishtar konid.

1/8/2012 12:00:27 AM

aderan

ncs...@yahoo.com

plane badgir lotfan.

4/24/2012 4:32:41 PM

بی تقصیر

خشونـه مطلبی گذاشتد خیلی خش بود

6/11/2015 10:46:57 AM

مجید

dehgha...@yahoo.com

عالی بود / ممنون از زحماتتون

2/16/2018 10:24:24 PM

محسن

eli...@gmail.com

سلام.برای کار پروژه دانشگاه ی بادگیر ساختیم با چوب و یونولیت و روکش کاهگل.اما جواب نداد و نتونست توی تست موفق بشـه.سوالم اینـه ک جنس باد گیر از چیـه و درصد مواد تشگیل دهنده بادگیر( چند درصد خاک وچقد اب و....)چقده؟
مـیخایم با تغییر جنس ببینیم جواب مـیده یـا نـه.لطفا جوابذ برام ایمـیل کنید 😘

2/28/2018 1:36:31 PM

هنگام چاپ: 12/14/2008 3:07:53 AM امتیـاز: 3.85 از 5 درون 85 رای شمار بازدید: 98372 شمار دیدگاه: 18

---

[GhoolAbad \ Yazd General Articles \ بادگیر های یزد و اسلوب ... تفاوت خشت و آجر]

نویسنده و منبع | تاریخ انتشار: Fri, 20 Jul 2018 14:29:00 +0000

---

خلاصه: بررسی اقلیمـی، کاربرد بسپار های طبیعی معماری و کاربرد یخچال های سنتی ایران زمـین. کاربرد بسپار های طبیعی توضیح انواع آن ها و پراکنش جغرافیـایی آن ها، نحوه کار کرد و کاربرد آن ها.

کلمات کلیدی: یخچال، یخچال های سنتی، یخچال های خشتی، یخچال های گنبدی، یخچال های زیرزمـینی، یخچال های بدون طاق، یخچال های استخری.

کتاب: بررسی اقلیمـی ابنیـه سنتی ایران

نویسنده: دکتر وحید قبادیـان

ناشر: موسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران

دکتر وحید قبادیـان
در سال 1335 درون تهران متولد شد. کاربرد بسپار های طبیعی دیپلم خود را درون رشته ریـاضی درون 1354 از دبیرستان البرز دریـافت کرد. وی دوره لیسانس و فوق لیسانس خود را درون رشته معماری درون دانشگاه ایـالتی اهایو درون آمریکا گذرانید و دکتری خود را درون سال 1379 درون همـین رشته از دانشگاه آزاد اسلامـی دریـافت کرد.
دکتر قبادیـان بـه مدت دو سال درون دانشگاه ایـالتی اهایو و از سال 1364 تاکنون درون دانشگاه های مختلف کشور تدریس نموده است. وی سخنرانی های متعددی درون زمـینـه معماری اقلیمـی و معماری معاصر درون مجامع دانشگاهی و تخصصی ایراد کرده است.
وی همچنین مقالات مختلفی را درون زمـینـه معماری اقلیمـی و معاصر درون نشریـات علمـی و حرفه ای منتشر کرده است.
وی کتاب هایی را تالیف یـا ترجمـه کرده هست که پاره ای از آن ها بدین عناوین هستند:
- طراحی اقلیمـی، دانشگاه تهران
- بررسی اقلیمـی ابنیـه سنتی ایران، دانشگاه تهران
- مبانی و مفاهیم درون معماری معاصر غرب، دفتر پژوهش های فرهنگی
- معماری پرش کیـهانی، دانشگاه آزاد اسلامـی

1- مقدمـه ۩

همان گونـه کـه آب انبار، جهت ذخیره آب بوده، یخچال نیز چاله ای به منظور نگهداری و حفظ یخ بوده است. یخ درون چله زمستان و در طی ماه های سرد سال تهیـه مـی شده و در طی فصول گرم، یخ ذخیره شده که تا شروع زمستان سال بعد مورد استفاده قرار مـی گرفته است.

با توجه بـه اینکه بخش اعظم ایران درون منصقه گرم و خشک واقع شده و تابستان ها درون کشور ما نسبتاً طولانی و درجه حرارت درون طی این فصل درون اغلب اوقات بیش از حد تحمل است، لذا نوشیدن آب سرد و یـا افشره خنک و بستنی درون این فصل مـی تواند بسیـار گوارا و مطبوع باشد. همچنین سالم نگه داشتن گوشت، لبنیـات و سایر مواد غذایی نیز استفاده از یخ را درون تابستان ضروری مـی سازد.

در این جاست کـه مـی بینیم معماری زیست اقلیمـی ایران پاسخگوی احتیـاجات و ملزومات زندگی انسان مـی شود بـه نحوی کـه در حرارت چهل درجه کرمان و یـا شیراز و بسیـاری از شـهر های ایران آب خنک به منظور اهالی همـیشـه فراهم بوده است. حتما گفت کـه کاربرد معماری اقلیمـی و نحوه استفاده از اقلیم و معماری درون جهت تامـین شرایط آسایش انسان درون طی فصول مختلف سال و در مناطق آب و هوایی درون جای جای قلمرو معماری گذشته ما ثبت شده است.

سموئل متیوس (1) ۞، از سردبیران مجله معروف و معتبر جغرافیـایی ملی (2) ۞ درون این مجله مـی نویسد: "چینی ها از هزاران سال قبل از مـیلاد مسیح، یخ را انبار مـی د. یونانی ها و رومـیان باستان خود را با برفی کـه در چاله هایی کـه با کاه پوشیده شده بود، خنک مـی د، اگر چه هیپوکریتس (3) ۞ -پزشک یونانی درون قرن چهارم و ینجم قبل از مـیلاد مسیح- عقیده داشت کـه آشامـیدن از یخ به منظور سلامت انسان مفید نیست. به منظور افراد اشرافی درون قرن 18 اروپا، داشتن یخ درون تابستان یک امر دلپذیر و استثنایی بود. ولی یکی از سیـاحان مـی نویسد کـه نحوه حفظ یخ درون ایران آنقدر پیشرفته هست که حتی فقیر ترین افراد نیز مـی توانند یخ داشته باشند." (4) ۞

2- نحوه تهیـه یخ و برف ۩

به کارگیری کلیـه عوامل اقلیمـی جهت ایجاد حرارت و یـا برودت مورد نیـاز، جزو اصول اولیـه معماری سنتی ایران بوده است. همان گونـه کـه از تابش آفتاب و مصالح ساختمانی جهت تامـین و ذخیره نمودن حرارت استفاده مـی شده، سرمای زمستان، دمای بسیـار پایین آسمان درون شب هنگام و عایق بودن نسبی عمق زمـین نیز بـه منظور ایجاد برودت و ذخیره آن مورد استفاده قرار مـی گرفته است.

سر جان شاردن (5) ۞ فیلسوف و سیـاح معروف فرانسوی کـه در زمان حکومت صفویـه چندین بار بـه ایران سفر کرده و به زبان فارسی آشنا بوده، درون سیـاحت نامـه خود درون مورد نحوه تهیـه یخ درون ایران مـی نویسد: "یخ درون نواحی خارجی شـهر و در نقاط غیر مسقف فروخته مـی شود و طرز تهیـه آن بدین قرار مـی باشد کـه در یک محوطه گودال عمـیقی رو بـه شمال حفر مـی کنند و در مقابل آن حوضچه های مربع شکلی بـه ابعاد 16 که تا 20 شست (به عمق چهل که تا پنجاه سانت) بـه مانند تشتکی فراهم مـی آورند. آنگاه شامگاهان اینـها را از آب مالامال ساخته و هنگامـی کـه صبحگاهان کاملاً منجمد مـی گردد، آن را با رنده باغبانی یـا شن کش مـی شکنند و قطعه قطعه مـی کنند و تمام این قطعات را درون گودال مزبور کـه توضیح داده شد، روی هم انبار مـی نمایند و آن را درون آنجا بـه قدر مقدور بـه تکه های کوچکتر مبدل مـی کنند، چون هر اندازه کـه یخ بیشتر خرد شود بهتر منجمد مـی گردد.

سپس این مربع ها را مانند روز گذشته با آب تازه پر مـیکنند و هنگام غروب با کدو های غلیـانی دسته دار (آبپاش) قطعات یخ گودال را آبپاشی مـی نمایند که تا بهتر بـه هم بچسبد. بعد از حداقل هشت روز کار مداوم بـه ترتیب مذکور، قطعات یخی بـه ضخامت پنج که تا شش پا بـه دست مـی آید و آن وقت شب هنگام مردم معمولی محله را جمع مـی آورند و اینان با فریـاد و هلهله و شادی عظیم درون حالتی کـه مشعل هایی درون دور و بر گودال افروخته اند، با آهنگ ساز و ابزار طرب کـه برای تهییج آنان نواخته مـی شود، درون گودال فرود مـی آیند و قطعات بزرگ یخ را روی هم مـی شکنند و مـیان هر دو تکه آب مـی پاشند که تا بهتر بـه هم بگیرد. درون مدت شش هفته یک یخچال یک توازی (6) ۞ و بیشتر بـه گودی و درازی و پهنای مطلوب انباشته و مالامال از یخ مـی گردد. برف بسیـار اوقات مانع کار مـی شود و خیلی اسباب زحمت مـی گردد ولی هنگام بارش آن را مـی روبند و به دقت تمام دور مـی سازند. ذوب برف موجب آب شدن یخ ها مـی گردد.

پس از اینکه یخچال پر شد، با یک قسم جگن دریـایی (نی) کـه بی زور نامند و در ایران درون کنار آب ها بـه دست مـی آید آن را مستور مـی سازند.

در فصل تابستان باز یخچال نیز جشن دیگری به منظور اهل محل فراهم مـی آورد. یخ را درون ایران بـه خربار مـی فروشند کـه هجده سو ارزش دارد و از دو قطعه یخ کـه هر یک بـه وزن شصت لیور هست تشکیل شده است. خرده تکه های یخ بـه مردم محله، کـه هنگام کار یـاری کرده اند تعلق مـی گیرد. هری صبحگاهان توشـه خود را باز مـی ستاند.

آنچه درون یخ های ایران شایـان توجه و مطبوع مـی باشد، زیبایی و تمـیزی خاص آن هاست، چنانکه کوچک ترین تیرگی و ی درون آن نمـی توانید مشاهده کنید. آبی کـه از دل سنگ بیرون مـی آید، روشن تر و شفاف تر از آن جلوه نمـی نماید.

برف را نیز با وجود فراوانی یخ، درون محل های مناسب و ممکن الوصول محافظت مـی کنند و لطافت آن بیشتر منظور است، چون نوشیدنی ها، مخصوصاً شربت و افشره با برف مطبوع تر مـی شوند." (7) ۞

آب مورد نیـاز یخچال ها ازطریق آب نـهر ها و یـا قنات ها تهیـه مـی شده است. این آب را بـه یک زمـین مسطح کرت شده (مانند زمـین مزارع کـه شیـار هایی پیوسته به منظور انتقال آب با قسمت های مختلف درون داخل زمـین کنده شده) و یـا همان گونـه کـه شاردن درون سفر نامـه خود ذکر نموده، درون چاله هایی بـه عمق 40 که تا 50 سانتی متر هدایت مـی د.

بر اثر سرمای هوا درون زمستان و تابش حرارت از آب گرم بـه آسمان سرد درون شب هنگام، آب یخ مـی زده و هنگام سحر یخ درست شده بـه داخل مخزن یخچال منتقل مـی شده است. درون سمت جنوبی کرت ها و یـا چاله ها، یک دیوار بلند خشتی و یـا گلی وجود داشته که تا در طی روز محوطه تهیـه نمودن یخ (یخ بند) درون زیر سایـه دیوار باشد و حرارت روز درون این مکان کمتر ذخیره گردد و در نتیجه دمای آن درون شب نسبت بـه زمـین های مجاور کمتر بوده و آب سریعتر یخ ببندد. اغلب درون سمت های شرقی وغربی نیز دیوار هایی با طول کمتر، به منظور جلوگیری ازتابش آفتاب درهنگام طلوع و غروب برمحل یخ بند احداث مـی د (اشکال 6 و 8).

مـیزان یخ زدن آب بستگی بـه دمای هوا و ابری بودن آسمان داشته است. درون شب هایی کـه هوا بسیـار سرد و آسمان عاری از ابر بوده (ابر بـه عنوان عایق تبادل حرارت تابشی بین زمـین و آسمان عمل مـی کند) مـی توانستند عمق آب را به منظور یخ زدن بیشتر بگیرند، ولی برعدر شب هایی کـه هوا نسبتاً گرمتر و یـا آسمان ابری بوده، عمق آب را کم مـی گرفتند که تا یخ ببندد.

جهت خنک نمودن آشامـیدنی ها ازبرف نیز استفاده مـی شده است. بـه این منظور درون مناطق کوهستانی و برف گیر، برف را متراکم و سپس چال مـی د و در تابستان این برف را به منظور مصرف بـه شـهر حمل مـی د.

در کرمان برف را از منطقه حسین آباد جوپار با الاغ بـه شـهر مـی آوردند. این برف را هنگام حمل درون خورجین هایی از پشم بز مـی گذاشتند که تا در حین ذوب شدن، خورجین آن سنگین نشود. درون زنجان، همدان و شیراز نیز برف را از کوهستان مـی آوردند. درون شیراز برف را با گاری حمل مـی د و آن را بـه صورت قطعات مکعب شکل درنمد و یـا حصیر نگاه مـی داشتند. برف کوبیده شده درون مغازه ها بـه فروش مـی رسیده. این برف را به منظور خنک آب، درون آن مـی ریختند و مـی نوشیدند. مادربزرگ نگارنده (8) ۞ کـه در اصفهان ساکن مـی باشد، تعریف مـی کند کـه در بعضی از خانـه ها نیز درون زمستان برف را درحصیر و یـا کاه درون داخل زمـین مدفون مـی د.

3- نحوه حفظ یخ ۩

جهت نگهداری و ذخیره یخ بـه مدت طولانی، احتیـاج بـه یک عایق حرارتی خوب بوده است. بدین منظور یخ را درون داخل چالی کـه در درون زمـین کنده مـی شده، حفظ مـی د. جهت حفاظت از این یخ سه نوع یخچال درون ایران متداول بوده کـه در اینجا نحوه احداث و کارکرد هر یک توضیح داده خواهد شد.

3-1- یخچال گنبدی ۩

یخچال هایی کـه برفراز چال یـا مخزن یخ آن ها یک گنبد بزرگ خشتی ساخته مـی شده درون حاشیـه کویر مرکزی و نواحی شمال شرقی کشور احداث شده است. این یخچال ها دارای یک چال بزرگ مخروطی شکل بوده اند. درون پایین چال یک راه آب بوده و آبی کـه از یخ ها ذوب مـی شده، از طریق آن بـه چاه منتقل مـی شده هست (شکل 9).

ابعاد چال ها متفاوت بوده؛ یکی از بزرگترین یخچال های ایران، یخچال مـیبد هست (اشکال2 و 3). قطر دهانـه چال آن 13 متر و عمق آن حدود 6 متر است. درون دور که تا دور این چال یک سکو جهت رفت و آمد بـه عرض 1.5 متر وجود دارد.

بعد ازسکو، پوسته قطور گنبد قرار گرفته است. گنبد کـه همـیشـه از نوع دورچین (9) ۞ بوده با خشت خام ساخته مـی شده. بـه جهت مقاومت و ایستایی بهتر گنبد و همچنین کاهش هزینـه ساخت آن، ضخامت پوسته گنبد از پایین بـه بالا کاهش مـی یـافته که تا وزن گنبد کمتر شود و مرکز ثقل آن درون ارتفاع پایینتری قرار گیرد و همچنین مصالح و نیروی بدنی کمتری صرف احداث آن شود. ارتفاع گنبد مـیبد حدود 15 متر و ضخامت پوسته آن درون پایین 240 سانتی متر ودربالا 20 سانتی متر یعنی بـه طول یک خشت است. بـه همـین دلیل هست که گنبد یخچال از بیرون بـه صورت پله ای مـی باشدکه این خود یک مزیت جهت تعمـیر و نگهداری گنبد های عظیم یخچال ها بوده است. زیرا هر ساله حتما یک لایـه کاهگل بر روی سطح خارجی گنبد کشیده شود که تا آن را درمقابل بارندگی، تابش آفتاب و تغییرات جوی حفظ کند و پله های روی گنبد سکویی جهت انجام این کار بوده است. البته بین این پله ها یـا سکو ها یک ردیف پله های کوچکتر نیز مـی ساختند که تا کارگران بتوانند بین سکوها رفت و آمد کنند (شکل 11).

معمولاً درون سمت شمالی گنبد، دیوار سایـه انداز قرار داشته و در سمت شمال این دیوار محل یخ بند بوده است. قطر دیوار سایـه انداز یخچال مـیبد 2 متر و طول دیوار جنوبی 42 متر و دیوار های شرقی و غربی هر یک 20 متر است.

یخچال ها اغلب دو درون داشته اند، یکی درون سمت شمال بین محل یخ بند و چال و دیگری درون سمت جنوبی یخچال. درون زمستان از درون شمالی استفاده مـی شده و یخ را از یخ بند بـه داخل یخچال مـی آوردند و از طریق شیبی کـه بین درون و چال بوده، یخ را بـه داخل یخچال سر مـی دادند.

در سمت جنوبی هنگام تابستان باز مـی شده و یخچالدار از طریق این درون یخ را تحویل مردم مـی داده است. درون مواقعی کـه از درون ها استفاده نمـی شده، آن ها را با یک تیغه خشت وگل مسدود مـی کرده اند.

در سمت جنوبی داخل چال، یک راه پله وجود داشته که تا یخچالدار بتواند بـه لایـه های پایین تر یخ دسترسی داشته باشد (شکل 9).

ارتفاع بسیـار بلند یخچال کـه در بعضی از مناطق بلندترین یـا یکی از بلندترین ساختمان های شـهر یـا روستا بوده (مانند یخچال شـهر مـیبد درون استان یزد و یخچال زواره درون استان اصفهان) بـه این دلیل بوده کـه در طی روز های گرم تابستان، خصوصاً درون حاشیـه مرکزی، کـه تابش آفتاب درون یخچال را گرم مـی کند، گرما درون ارتفاع بالاتری قرار گیرد و سطوح پایینتر خنکتر باشد

در کرمان اغلب یخچال ها درون اختیـار اشخاصی بـه نام حلوایی بوده است. کار حلوایی درون تابستان پالوده (10) ۞ فروشی بوده و در زمستان حلوا مـی فروختند. بـه همـین دلیل بـه نام حلوایی معروف بودند. کلاً درون کرمان یخچال ها یـا وقفی بودند و یـا درون اختیـار حلوایی ها بوده است.

بر طبق مشاهدات نگارنده، از این نوع یخچال ها دو عدد درون کرمان، دو عدد درون کاشان، یکی درون زواره، یکی درون نایین، یکی درون ابرقو، یک عدد درون بم، یک عدد درون مـیبد، دو عدد درون سیرجان، دوازده عدد درون سبزوار، یک عدد درون شاهرود، یک عدد درون دامغان، بقایـای دو عدد درون قوچان و تعدادی درون روستا های حاشیـه شمالی دشت کویر باقی مانده است.

3-2- یخچال های زیرزمـینی ۩

نوع دیگری یخچال درون نواحی شمال مرکزی ایران مانند تهران و ساوه و مناطق شمال غرب کشور مانند زنجان، همدان و تبریز ساخته مـی شده کـه عملکرد آن مانند یخچال گنبدی بوده ولی شکل کالبدی آن متفاوت است. بخش عمده ای از بدنـه این گونـه یخچال ها درون داخل زمـین بوده و دیوار های قطور آن با سنگ لاشـه و یـا آجر و ملات های آبی مانند ملات ماسه آهاروج ساخته مـی شده و سقف غالباً آجری آن ازنوع طاق و تویزه و یـا طاق آهنگ بوده هست (اشکال 12، 13 و 15).

مطابق شکل 12 بعد ازمنجمد شدن یخ ها درون کرت ها، آن ها را از دریچه زیر طاقی بـه داخل یخچال مـی ریختند. سپس درون هر نوبت کـه یخ ریخته مـی شده، بر روی آن آب مـی پاشیدند که تا توده یخ بـه صورت یکپارچه درآید. درون این یخچال ها بین لایـه های یخ و روی یخ را با کاه نمـی پوشاندند زیرا اقلیم این مناطق نسبتاً سرد هست و یخ درون یخچال که تا تابستان بـه صورت منجمد باقی مـی مانده است.

در هنگام تابستان یخچالی یخ را از درب پایین تحویل مردم مـی داده. این درون از طریق یک راه پله با سطح زمـین مرتبط مـی شده هست (شکل 13).

در اینجا حتما متذکر شد کـه در مناطق غرب و شمال غرب کشور بـه دلیل آنکه هوا درتابستان نسبت بـه مناطق حاشیـه کویر خنکتر است، لذا مصرف یخ کمتر بوده و در نتیجه تعداد این نوع یخچال ها نسبت بـه یخچال های گنبدی درون حاشیـه کویر کمتر بوده است. همچنین حتما توجه داشت کـه در نواحی سردسیر، استفاده از یخ طبیعی دامنـه کوهستان ها کـه در سایـه قرار داشته، متداول بوده، چنانچه درون همدان درون محلی بـه نام چشمـه فرشته درون دامنـه کوه الوند همـیشـه یخ یـافت مـی شده است.

یکی اونـه های یخچال های زیرزمـینی کـه نسبتاً سالم مانده، درون جنوب شرقی شـهر ساوه، جنب باغ جوزقی قرار دارد کـه توسط مـیرزا محمود حکیم بنا گردیده است. عرض این یخچال حدود 3.5 متر و طول آن 12 متر هست و 5 متر از ارتفاع یخچال از سطح طبیعی زمـین پایینتر است. ضخامت دیوار های آن حدود 80 سانتی متر هست که با آجر قزاقی بـه ابعاد 25 * 25 سانتی متر و ملات ماسه آهک و خاکستر ساخته شده است. فاصله تویزه های طاق ازیکدیگر حدود 3 متر هست (اشکال 13، 14 و 15).

اغلب یخچال های زیرزمـینی نیز مانند یخچال های گنبدی بـه دلیل اینکه دارای ابعاد بزرگی بوده اند و به محوطه نسبتاً زیـادی جهت تهیـه یخ نیـاز داشته اند و از آنجایی کـه قیمت یخ نسبتاً ارزان بوده، لذا از لحاظ اقتصادی ایجاب مـی کرده کـه در حومـه شـهر کـه قیمت زمـین ارزانتر بوده، قرار داشته باشند.

مادام دیولافوا درون مورد یخچال های تبریز مـی نویسد: "در موقع مراجعت بـه قونسولخانـه از نزدیک یخچال عبور کردیم. این بنا ها مخصوص فراهم یخ هستند یعنی درون زمستان یخ را، درون آنجا انبار کرده و در که تا بستان بـه بازار مـی آورند و به ساکنین مـی فروشند. تهیـه یخ بسیـار سهل هست وبا زحمت کمـی بـه دست مـی آید. درون زمستان ها گودال هایی کـه در پهلوی دیوار های بلند واقع شده پر از آب مـیکنند که تا شب یخ ببندد و صبح کارگران یخ را شکسته و قطعات آن را درون زیرزمـینـهای مسقفی مـی ریزند و برای تابستان ذخیره مـی کنند." (11) ۞

در زنجان یخ را با گاری از یخچال های زیرزمـینی بـه داخل شـهر مـی آوردند و در محله های شـهر درون دکان یخ فروشی آن را مـی فروختند. این دکان ها علاوه بر یخ، مـیوه و سبزی و از این قبیل نیز مـی فروختند. درون خانـه ها یخ را درون یک جعبه کـه کاه درون آن بوده نگه مـی داشتند و هوای ساکن بین لایـه های کاه بـه عنوان عایق حرارتی، یخ را بـه صورت منجمد بـه مدت چهار الی پنج ساعت نگه مـی داشته است.

در اغلب خانـه ها درون تهران کـه دارای آب انبار بوده، یخ را درون محل پاشیر آب انبار کـه دمای آن نسبت بـه بیرون حدود 10 درجه خنکتر بوده، نگه مـی داشتند. البته درتهران نیز یخ را درون داخل کاه قرار مـی دادند.

اگرچه از یخچال های زیرزمـینی درون تهران دیگر اثری نماده، ولی بـه علت اهمـیت آن ها، هنوز بعضی از قسمت های پایتخت بـه نام سابق آنـها یعنی یخچال خوانده مـی شود. مانند کوچه مـهر درون شمال خیـابان منوچهری و همچنین سمت غربی محله قلهک درون شمال تهران کـه به نام یخچال معروف است، هرچند کـه دیگر هیچ یخچالی درون این دو محل وجود ندارد و اکثر اهالی آن ها و همچنین سایر محلات تهران بجز یخچال برقی چیز دیگری را بـه نام «یخ چال» نمـی شناسند.

بنابر صافی و تمـیزی یخ، قیمت و نوع استفاده از آن فرق مـی کرده است. یخی کـه دارای قدری خاک و خاشاک بوده به منظور مصرف بستنی فروشی ها بوده زیرا یخ مستقیماً با بستنی تماسی پیدا نمـی کرده و ظرف فلزی بستنی را درون داخل یخ مـی گرداندند که تا بستنی درست شود. یخ مرغوبتر را به منظور قصابی ها و یخ صاف و تمـیز کـه به نام یخ بلوری و یـا یخ شیشـه ای معروف بوده، به منظور مصرف خانگی و جهت آشامـیدن استفاده مـی شده است.

البته روش های دیگری نیز به منظور خنک نمودن آب وجود داشته هست و بدین منظور از کوزه گلی بدون لعاب و یـا مشک استفاده مـی د. بـه علت منفذ های بسیـار ریز کوزه گلی، آب بـه خارج آن نفوذ مـی کند و بعد از تبخیر از روی سطح کوزه، باعث برودت آب مـی شود (برودت تبخیری)، و چنانچه ابن اخوه (12) ۞ ، درون مورد وظایف سقا مـی نویسد: "باید کوزه ها را بیـاویزد که تا هوا بدان ها برخورد و خنک کند." (13) ۞ روی مشک را نیز قدری آب مـی ریختند که تا بعد از تبخیر آن، آب داخل مشک خنک شود. با قرار کوزه و یـا مشک آب درون مسیر جریـان هوا، این امر تسهیل مـی شده است. استفاده از این روش به منظور خنک نمودن کوزه آب درون روستا ها و مشک آب درون بین عشایر هنوز متداول است. (14) ۞

3-3- یخچال بدون طاق ۩

نوع سوم یخچال کـه بدون طاق بوده درون اصفهان بنا مـی شده و مانند سایر یخچال های سنتی، که تا سی الی چهل سال قبل مورد استفاده قرار مـی گرفته است. این نوع یخچال دارای دیواری بـه ارتفاع چهار که تا پنج متر و به طول دوازده متر بوده است. درون سمت نسار (شمالی) این دیوار یک استخر بـه عمق پنج الی شش متر و طول و عرض دوازده درون پنج متر مـی ساختند. یخ را مانند روشی کـه در قسمت اول همـین فصل توضیح داده شد، درون طی شب تهیـه مـی د و در هنگام سحر، آن را بـه داخل استخر انتقال مـی دادند.

همانگونـه کـه شاردن درون سفرنامـه خود نوشته و درابتدای این فصل بـه آن اشاره شد، یخ هایی را کـه به داخل یخچال مـی ریختند ابتدا بـه قطعات کوچکتر تقسیم مـی د و سپس روی آن آب مـی گرفتند که تا یخ های شکسته شده بـه صورت یک توده یکپارچه درآید. سپس روی آن حصیر قرار مـی دادند و یـا یک لایـه کاه مـی ریختند و پس از آن لایـه بعدی یخ را شروع مـی د. بدین ترتیب یک لایـه حصیر و یـا کاه بین هر دو لایـه یخ قرار مـی گرفت و در تابستان درون هنگام فروش یخ، شکستن و برداشتن هر لایـه یخ آسانتر بوده که تا اینکه بخواهند یخ کل استخر را بشکنند. درون ثانی هر لایـه یخ را کـه مـی خواستند بردارند، لایـه کاه زیر آن عایقی بوده به منظور بقیـه یخ های استخر. قرار حصیر وکاه درون بین لایـه های یخ درون یخچال های گنبدی نیز متداول بوده است.

پس از پایـان کار، روی سطح یخ ها را با کاه بـه ارتفاع یک الی دو متر مـی پوشاندند و در ماه های گرم سال بـه تدریج از این یخ ها استفاده مـی د. ظرفیت این یخچال ها درون اصفهان بـه قدری بوده کـه مقداری از یخ به منظور سال بعد باقی مـی مانده است. که تا آن جا کـه نگارنده اطلاع دارد، از این نوع یخچال ها هیچ اثری باقی نمانده است.

4- موخره و نتیجه گیری ۩

اغلب یخچال ها مانند آب انبار ها، عام المنفعه بوده اند و همـه مـی توانستند از یخ آن استفاده کنند. ارنست هولستر درون مورد یخچال های اصفهان مـی نویسد: "یخچال های بسیـاری وجود دارد و برخی از آن ها نیز خصوصی هست و فقیران نیز مـی توانند از آن به منظور خنک نمودن آب استفاده کنند. اساساً شربت و مـیوه را درون همـه دکان ها با یخ نگه مـی دارند. تکه های بزرگی از آن را بار خر مـی کنند و در همـه جای شـهر بـه فروش مـی رسانند." (15) ۞ البته درون اصفهان اهالی مـی توانستند یخ را درون بازار و همچنین درون محل یخچال خریداری کنند.

لازم بـه ذکر هست که درون مناطق جنوبی کشور کـه دمای هوا درون شب بـه ندرت بـه زیر صفر مـی رسد، یخچال وجود نداشته. درون سواحل دریـای خزر نیز بـه سبب رطوبت هوا و نوسان بسیـار کم درجه حرارت درون طی شبانـه روز یخچال وجود نداشته است. درون این سواحل مدت زمانی کـه درجه حرارت بـه زیر صفر مـی رسد بسیـار کم هست و جهت تهیـه نمودن یخ به منظور یخچال کافی نمـی باشد. البته درون اینجا نیز مانند سایر مناطق ایران، درون مواقعی کـه برف مـی باریده آن را بـه صورت متراکم درحصیرو یـا کاه به منظور مصرف تابستان درون داخل زمـین چال مـی د.

برخلاف آب اکثر آب انبار ها کـه گوارا و بهداشتی بوده، یخ یخچال ها چنین خصوصیتی نداشته؛ بـه دلیل اینکه یخ درون محیط باز یخ بند تهیـه مـی شده و کرت ها و یـا چال های یخ بند درون داخل خاک کنده مـی شده و هیچگونـه اندودی روی خاک کشیده نمـی شده، بنابراین یخ یخچال ها خالی از خاک و خاشاک نبوده است. لذا با ظهور یخچال نفتی و پس از آن یخچال برقی، یخچال های سنتی بـه تدریج منسوخ شدند، درون صورتی کـه با وجود اب لوله کشی شـهری، هنوز بعضی از آب انبار های قدیمـی درون نواحی حاشیـه کویر فعال مـی باشند و مورد استفاده قرار مـی گیرند.

هم اکنون تعداد انگشت شماری از یخچال های گنبدی و زیرزمـینی درون حومـه شـهر های ایران باقی مانده است. همـین تعداد معدود از یخچال های باقی مانده هم درون حال حاضر مخروبه هستند و مخزن داخل یخچال ها اکثراً پر از مواد زباله و گاهی لاشـه سگ و گربه مـی باشد.

بوی تعفن داخل این یخچال ها بـه حدی هست که هر سیـاح کنجکاو و یـا محققی را فراری مـی دهد. البته این یخچال های بی مقدار یـادآور زندگی اجداد و نیـاکان این آب و خاک هست و گواه نحوه جوابگویی بـه احتیـاجات زندگی روزمره آنـها با استفاده از شیوه های ساده و طبیعی و یـا بـه عبارت دیگر روشـهای زیست اقلیمـی است. جای بسی تاسف هست که آخرین یخچال شـهر یزد، از مراکز مـهم معماری سنتی ما، چند سال قبل توسط مالک بـه لحاظ مسایل اقتصادی تخریب شد.

مطلبی کـه جهت حفظ سایر ابنیـه سنتی عنوان مـی شود، درون این مورد نیز مصداق پیدا مـی کند. یـافتن عملکرد صحیح و مناسب با توجه بـه مقتضایـات زمان و مکان از جمله بهترین روش ها مـی باشد. درون شـهر سبزوار پنج عدد از یخچال های قدیمـی مدتی بـه عنوان انبار مـهمات ارتش مورد استفاده قرار مـی گرفته است. درون حال حاضر یکی از یخچال های باقی مانده سبزوار آغل ان مـی باشد (شکل20). یکی دیگر از یخچال ها نیز توسط مالک آن تبدیل بـه یک چای خانـه شده و هم اکنون فعال مـی باشد (اشکال22 و 23).

شایـان ذکر هست که یخچال مویدی (اشکال 1 و 24) کـه قبلاً درون زمـین های وقفی مویدی درخارج از شـهر کرمان واقح بوده، درون حال حاضر بـه لحاظ توسعه کرمان، درون داخل شـهر قرار گرفته. که تا آنجا کـه نگارنده اطلاع دارد، این یخچال تنـها یخچالی درون ایران هست که مرمت شده و در سال های اخیر نیز پارکی درون اطراف آن احداث شده است.

در زمان پیش از انقلاب قرار بر این بود کـه این یخچال تبدیل بـه یک زورخانـه شود کـه به انجام نرسید. فعلاً نظر بر این هست که این بنا به منظور تبدیل شدن بـه تماشاخانـه درون اختیـار کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان قرار گیرد.

در اینجا با استفاده از لغتنامـه دهخدا بعضی از لغات مرتبط با یخچال کـه با منسوخ شدن یخچال از فرهنگ روزمره مردم خارج شده ذکر مـی شود:

◊ یخچالی: رییس یـا صاحب یـا مستاجر یخچال.
◊ یخچالبان: آنکه مراقبت و نگهبانی یخچال را بـه عهده دارد.
◊ یخچالدار:ی کـه به بستن آب درون زمـینـهای یخچال به منظور یخ زدن و ریختن قطعات یخ بسته درگودال های یخچال و نگهداری آن اشتغال دارد.

پاورقی:
کتاب بررسی اقلیمـی ابنیـه سنتی ایران
این کتاب درون سه بخش تدوین شده و شامل چهارده فصل است.
در بخش اول، «اقلیم و تقسیم بندی معماری اقلیمـی ایران» مقدمتاً عوامل اقلیمـی و خصوصیـات هر یک از این عوامل توضیح داده شده است. سپس تقسیم بندی و شرایط آب و هوایی مناطق مختلف ایران مورد بررسی قرار گرفته. درون رابطه با هر منطقه، خصوصیـات اقلیمـی، بافت شـهری، فرم بنا، ابنیـه مس و نوع مصالح بحث شده است.
در بخش دوم، «شـهر، اقلیم و ساختمان» سازمان فضای شـهری و پیشینـه تاریخی ساختمان های مختلفی مانند ابنیـه تجاری، مذهبی، آموزشی و خدماتی عنوان شده و تمـهیدات اقلیمـی بـه عمل آمده درون هر یک از این ساختمان ها درون اقلیم های متفاوت ذکر گردیده است. بـه این ترتیب هر معمار و یـا طراحی کـه تصمـیم بـه طراحی هر یک از بنا های فوق درون مناطق مختلف ایران دارد، مـی تواند با خواندن فصل مربوطه، با تاریخچه و روش های طراحی و اجرایی و همچنین اصول اقلیمـی بـه کار رفته درون آن نوع بنا آشنا شود.
در بخش «ضمایم» کـه آخرین بخش کتاب است، آمار اقلیمـی شـهر های مختلف ایران و آمار مصالح ساختمانی مورد استفاده درون هر منطقه و بالاخره فهرست نام جای ها، منابع و اشکال ذکر گردیده است. درون انتها نیز مقدمـه و زیرنویس اشکال به منظور علاقه مندان غیر ایرانی، بـه زبان انگلیسی نگاشته شده است.
.....
.....
.....

سولماز

solma...@yahoo.com

مطالب عالی بود. دوست دارم اگر اطلاعات بیشتری از یخچال دارید، درون صورت امکان ثبت نمایید.

4/5/2012 8:40:32 AM

بسیـار عالی بود. خیلی کم مقاله راجع بـه یخچال ها پیدا مـیشـه. خیلی کمکم کرد.

4/30/2012 12:13:06 PM

سمـیرا

ممنون خیلی کامل بود .

12/11/2012 4:46:00 PM

اطلاعات جالبی مرقوم فرموده اید.ممنون

4/12/2013 5:17:56 PM

تاوپلج

فکر کنم کـه با مطالعه ی این مقاله بـه حداقل ها درون این خصوص دست یـافتیم.
سپاسگزار

4/12/2013 5:21:17 PM

ali.a...@yahoo.com

پس دانلود کجاست با این سایت بوقققققق

4/19/2013 11:37:45 AM

مونا

hs...@yahoo.com

واقعا ممنون
بازم از این کارا ید!!

10/8/2013 7:47:37 PM

مـهردادصالحی دانشجوی کارشناسی معماری

meh...@yahoo.com

خوب بود ولی بهتر هم مـیتونست باشـه

10/19/2013 11:58:01 AM

ابوالقاسم امـینی

aras...@yahoo.com

بسیـار متن شیوا و گیرایی بود. بنده ساکن شـهر سنخواست درون خراسان شمالی هستم. بقایـای یکی از این یخچال ها درون قسمت دیوار شمالی قلعه قدیم موجود است. این یخجال از نوع اول است.

4/18/2014 12:55:54 AM

محمد

mh...@gmail.com

خوب بود ...............................................

7/31/2017 12:14:09 PM

هنگام چاپ: 6/8/2007 11:04:34 PM امتیـاز: 4.22 از 5 درون 117 رای شمار بازدید: 94210 شمار دیدگاه: 18

---

[GhoolAbad \ Yazd General Articles \ یخچال های سنتی کاربرد بسپار های طبیعی]

نویسنده و منبع | تاریخ انتشار: Fri, 20 Jul 2018 14:07:00 +0000

---

خلاصه: بررسي اقليمي، روش چاپ پارچه به صورت دو طرفه معماري و كاربرد كاروانسرا ها و چاپارخانـه ها. روش چاپ پارچه به صورت دو طرفه توضيح انواع آن ها و پراكنش جغرافيايي آن ها، نحوه كار كرد و كاربرد و نحوه اجرا و مصالح آن ها.

كلمات كليدي: كاروانسرا، چاپارخانـه.

كتاب: بررسي اقليمي ابنيه سنتي ايران

نويسنده: دكتر وحيد قباديان

ناشر: موسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران

دكتر وحيد قباديان
در سال 1335 درون تهران متولد شد. روش چاپ پارچه به صورت دو طرفه ديپلم خود را درون رشته رياضي درون 1354 از دبيرستان البرز دريافت كرد. وي دوره ليسانس و فوق ليسانس خود را درون رشته معماري درون دانشگاه ايالتي اهايو درون آمريكا گذرانيد و دكتري خود را درون سال 1379 درون همين رشته از دانشگاه آزاد اسلامي دريافت كرد.
دكتر قباديان بـه مدت دو سال درون دانشگاه ايالتي اهايو و از سال 1364 تاكنون درون دانشگاه هاي مختلف كشور تدريس نموده است. وي سخنراني هاي متعددي درون زمينـه معماري اقليمي و معماري معاصر درون مجامع دانشگاهي و تخصصي ايراد كرده است.
وي همچنين مقالات مختلفي را درون زمينـه معماري اقليمي و معاصر درون نشريات علمي و حرفه اي منتشر كرده است.
وي كتاب هايي را تاليف يا ترجمـه كرده هست كه پاره اي از آن ها بدين عناوين هستند:
- طراحي اقليمي، دانشگاه تهران
- بررسي اقليمي ابنيه سنتي ايران، دانشگاه تهران
- مباني و مفاهيم درون معماري معاصر غرب، دفتر پژوهش هاي فرهنگي
- معماري پرش كيهاني، دانشگاه آزاد اسلامي

1- مقدمـه ۩

كاروانسرا ها، مـهمان خانـه هاي بين راهي كشور ايران درون طي قرون متمادي گذشته بوده و سابقه آن بـه دوره هخامنشي يعني بيش از دو هزار و پانصد سال قبل مي رسد. درون مسير راه هاي مـهم بين شـهري، كاروانسرا ها بـه فاصله مسافتي كه كاروان درون يك روز مي توانسته طي كند، ساخته مي شده است.

به دليل خشكي نسبي آب و هوا درون بخش عمده اي از كشور ايران و دور بودن شـهر ها و آبادي ها از يكديگر، وجود نقاطي جهت استراحت و تهيه آذوقه درون بين راه، امري حياتي و ضروري بوده و بدون وجود اين ايستگاه ها، طي طريق و ارتباط بين مناطق مختلف كشور غير ممكن بوده است.

از آنجايي كه درون دوره پيش از اسلام، خصوصاً درون زمان پادشاهي هخامنشي، وسعت مملكت ايران بسيار زياد بوده و كنترل اين امپراطوري وسيع احتياج بـه خطوط ارتباطي منظم و مطمين داشته، مورخين يونان باستان مانند هرودت و گزنفون از وجود راه هاي امن و كاروانسرا هاي خوب درون ايران خبر مي دهند. هرودت درون مورد راه هاي امپراطوري هخامنشي مي نويسد: روش چاپ پارچه به صورت دو طرفه «واحد مقياس راه ها پرسنگ هست و بـه مسافت هر چهار پرسنگ منزلي تهيه شده موسوم بـه ايستگاه؛ درون اين منازل مـهمان خانـه هاي خوب بر پا گرديده.» (1) ۞

در دوره حكومت اشكاني و ساساني نيز وجود راه هاي امن و كاروانسرا هاي مناسب امري ضروري براي اداره كشور پهناور ايران درون اين دوره تاريخي بوده است. خصوصاً از آنجايي كه ايران درون مسير تجارت بين المللي بين خاور دور از يك سو و سواحل مديترانـه و اروپا از طرف ديگر قرار داشته و بخش عمده اي از مسير تجاري جاده ابريشم از سرحدات شمالي ايران مي گذشته، تامين امنيت و رفاه بازرگانان درون اين مسير طولاني كه منبع درآمد مـهمي براي دولت بوده، امري لازم و ضروري بوده است.

از دوره پادشاهي هخامنشي و اشكاني كاروانسراي شناخته شده اي درون ايران باقي نمانده است، ولي از زمان ساسانيان تعداد معدودي كاروانسرا باقي مانده كه الگوي كاروانسرا هاي بعدي درون دوره اسلامي قرار گرفته است. از قديمي ترين كاروانسرا هاي ايران مي توان از كاروانسراي دروازه گچ ( شكل 1) (2) ۞ نام برد. پايه ها و بخشي از ديوار هاي اين كاروانسرا كه با سنگ و آهك ساخته شده هنوز باقي است. اين بنا داراي يك حياط مركزي و تعدادي دالان درون اطراف حياط است.

ماكسيم سيرو (3) ۞ درون كتاب خود بـه نام «كاروانسرا هاي ايران و ساختمان هاي كوچك ميان راه» مي نويسد: «در اواخر دوران ساساني دو نوع كاروانسرا درون سرزمين ايران شناخته مي شد. يكي از آنـها شامل حياطي بوده كه درون اطرافش يك نوع دالان عريضي براي چهارپايان ساخته بودند مانند كاروانسراي دروازه گچ .... نوع دوم شامل تالار هاي مستطيلي هست كه درون اطراف حيات مركزي قرار گرفته اند و اين از خصوصات كاروانسرا هاي ايراني هست .... درون آن كاروانسرا هاي نوع اول مسيله اقامت مسافران تقريباً ناديده گرفته شده است» (4) ۞

در دوره اسلامي پلان اين دو نوع كاروانسرا بـه نحو بسيار منطقي اي تلفيق مي شود بـه صورتي كه درون اطراف حياط مركزي، اطاق هاي كاروانيان و در پشت آنـها دالان هاي عريضي براي نگهداري چهارپايان احداث مي گردد و مانند بناي كاخ هاي اشكاني و ساساني، درون اغلب كاروانسرا ها درون اطراف حيات مركزي دو و يا چهار ايوان مي سازند. اين سبك كاروانسرا هاي ايراني مورد تقليد بسياري از كشور ها مانند پاكستان، افقانستان، هند و نواحي آسياي ميانـه قرار گرفته است.

2- شكل كاروانسرا درون اقليم هاي مختلف ايران ۩

گرچه حياط مركزي شكل غالب كاروانسرا هاي ايران است، ولي درون مورد اين نوع ابنيه نيز مانند ساختمان مساجد و مدارس، با توجه بـه اقليم هر منطقه از ايران، گوناگوني هاي مختلف جهت تطبيق با شرايط اقليمي از لحاظ فرم و نوع مصالح ديده مي شود.

2-1- كاروانسرا درون سواحل جنوبي درياي خزر ۩

تعداد كاروانسرا ها درون سواحل جنوبي درياي خزر درون مقايسه با ساير مناطق اقليمي ايران نسبتاً كمتر است. درون اين سواحل بارندگي زياد، شرايط آب و هوايي معتدل، آباد بودن كل منطقه، جمعيت نسبتاً زياد و بر خلاف ساير مناطق اقليمي ايران، نزديك بودن مراكز جمعيت، جملگي باعث شده که تا نيازي بـه كاروانسرا هاي بين راهي بـه تعداد بسيار نباشد. با توجه بـه كاروانسرا هاي باقي مانده مشاهده مي شود كه اغلب كاروانسرا ها درون اين منطقه درون مسير ارتباطي بين فلات مركزي ايران و شـهر هاي اين سواحل بوده است.

همچنين مشاهده مي شود كه كاروانسرا ها درون اين سواحل بـه تبعيت از فرم كلي كاروانسرا ها درون مناطق گرم و خشك ايران، بـه صورت بنايي با حياط مركزي ساخته شده است. درون اينجا بايد گفت كه اگرچه فرم حياط مركزي با فضاي محصور داخل حياط كه امكان كوران هوا درون داخل اطاق ها و اصطبل ها را كاهش مي دهد، از لحاظ اقليمي براي اين منطقه چندان مناسب نيست؛ ولي از جهت ايمني و حفاظت از بنا درون مقابل راهزنان و مـهاجمان، فرم بسته و كاملاً محصور كاروانسرا منطقي و صحيح مي باشد.

با وجودي كه فرم كلي بنا كاملاً محصور مي باشد، ولي محل استقرار مسافران بـه صورت ايوان هست و بـه اين ترتيب كوران هوا كه امري ضروري جهت تامين آسايش انسان درون اين اقليم است، که تا حدي براي مسافران فراهم بوده است.

در اين منطقه نوسان درجه حرارت درون طي شبانـه روز و همچنين درون طي سال نسبت بـه مناطق مركزي ايران بسيار كمتر است؛ و لذا اين ايوان ها مي توانسته درون اغلب مواقع سال مورد استفاده مسافران قرار گيرد. البته تعدادي اطاق نيز براي مواقعي كه هوا سرد بوده و يا براي استفاده افراد متشخص ساخته شده است. سكو هاي داخل اصطبل ها نيز درون مواقع سرد سال مي توانسته جهت استراحت مورد استفاده افراد عادي قرار گيرد (اشكال 2 و 3).

از لحاظ فرم قوس ها و طاق ها نيز همانند كاروانسرا هاي مناطق مركزي ايران، از قوس هاي جناغي و طاق و تونيزه و طاق كلمبه براي احداث اين كاروانسرا ها استفاده مي شده و به احتمال بسيار زياد، اين كاروانسرا ها توسط معماران و بنايان شـهر هاي فلات مركزي ايران ساخته شده است. نوع مصالح مورد استفاده نيز بر خلاف مصالح بومي كه عمدتاً چوبي و الياف گياهي بوده، از مصالح پايدار مانند آجر و سنگ و ملات هايي از نوع آبي مانند آهك و ساروج كه درون مقابل رطوبت و بارندگي مقاوم مي باشند، بوده است.

2-2- كاروانسرا ها درون كرانـه شمالي خليج فارس و درياي عمان ۩

اگرچه درون اين سواحل اكثر امور تجاري از طريق راه هاي آبي بوده، ولي انتقال كالا از بنادر بـه داخل كشور نياز بـه جاده و بالطبع كاروانسرا داشته و كاروانسرا هاي نسبتاً زيادي بين بنادر خليج فارس و درياي عمان و شـهر هاي مركزي ايران وجود داشته است. اين مطلب که تا به امروز عينيت دارد و ملاحظه مي شود كه درون حال حاضر نيز جاده هاي ارتباطي از بنادر جنوبي كشور بـه شـهر هاي مركزي ايران بسيار بهتر و مجهزتر از جاده هاي موجود بين بنادر اين كرانـه مي باشد.

جهت فراهم نمودن شرايط آسايش درون اين منطقه، احتياج بـه كوران هوا و سايه مي باشد. لذا درون رابطه با فرم كالبدي كاروانسرا هاي اين سواحل مشاهده مي شود كه «اين كاروانسرا ها عموماً فاقد حياط مركزي بوده و شامل بنايي چهارگوش هست با اطاق مركزي صليبي شكل و اطاق هاي جانبي. يك سكوي سنگي دورادور ساختمان ساخته شده و همـه اطاق ها بـه خارج بنا راه دارند.» (5) ۞ بـه اين طريق كوران دو طرفه هوا درون فضاي داخل كاروانسراميسر مي گرديده هست (اشكال 4 و 5).

البته اين نوع كاروانسرا ها درون عهد صفويه ساخته شده اند و آقايان «يوسف كياني» و «ولفرام كلايس» (6) ۞ كه دو جلد كتاب بسيار ارزنده درون مورد كاروانسرا هاي ايران بـه رشته تحرير درآورده اند اظهار مي كنند كه بعد از دوره صفويه كه آرامش نسبي سياسي ايران از بين رفت و ناامني بر بخش هاي زيادي از كشور حكم فرما شد «تغييراتي درون اين نوع كاروانسرا ها بـه وجود آمد، مثلاً درون چهار گوشـه بنا برج هاي دفاعي ساخته شد و يا راه دالان ها بـه خارج مسدود گشته است.» (7) ۞ و لذا درون مواقع ناامني، حفاظت از جان و مال مسافران مـهمتر از تامين شرايط آسايش فيزيكي آنـها بوده است.

در اين كاروانسرا ها آب انبار درون خارج از كاروانسرا و آب مورد نياز آن مانند ساير آب انبار هاي اين سواحل، از طريق جمع آوري آب باران تامين مي شده است.

2-3- كاروانسرا درون نواحي كوهستاني و مرتفع ۩

كاروانسرا ها درون نواحي سرد كوهستاني جهت مقابله با سرماي شديد زمستان، غالباً فاقد حياط مركزي بوده اند و به جاي حياط مركزي، داراي يك تالار وسيع جهت اسكان مسافران و در اطراف آن دالان هاي سرتاسري بـه منظور نگهداري چهارپايان بوده اند (اشكال 6، 7 و 8).

خصوصيات كالبدي اين گونـه كاروانسرا ها كه بر اثر شرايط اقليمي و به منظور حفظ حرارت درون داخل ساختمان شكل گرفته، بـه طور كلي بدين قرار است:

1- نسبت ارتفاع بـه طول و عرض اطاق ها كم مي باشد، مخصوصاً ارتفاع اصطبل درون اكثر موارد بسيار كوتاه هست تا احتياج بـه سوخت كمتري جهت تامين حرارت باشد.

2- با قرار تالار مركزي و يا اطاق هاي مسافران درون وسط ساختمان و اصطبل ها درون اطراف آن، فضاي اصطبل بـه عنوان فضاي حايل بين محيط گرم داخل كه بايد درون حد آسايش انسان باشد و محيط سرد خارج عمل مي كند.

3- فضاي بخاري و آتشدان درون اين كاروانسرا ها نسبت بـه ساير كاروانسرا ها بسيار بزرگتر بوده و اهميت بيشتري دارد. معمولاً درون فضاي مركزي بنا يك يا چند آتشدان بزرگ جهت تامين حرارت مورد نياز مسافران قرار داشته و در قسمت اصطبل نيز براي چهارپايان بخاري هاي ديواري بـه مقياس كوچكتر وجود داشته است. البته جثه نسبتاً بزرگ چهارپايان و تعداد زياد آنـها باعث گرم شدن هواي اصطبل مي گرديده و بخاري هاي اصطبل فقط درون مواقعي كه سرماي خارج زياد بوده روشن مي شده است.

4- پايه ها و ديوار هاي اين كاروانسرا ها اكثراً سنگي هست كه از محيط اطراف كاروانسرا تهيه مي شده و مصالح مورد استفاده درون طاق هاي قوسي بعضي از كاروانسرا ها مانند كاروانسراي شبلي، آجري ( شكل 8)، و بعضي ديگر مانند كاروانسراي امامزاده هاشم و كاروانسراي گامبوش، سنگي مي باشد (اشكال 6 و 7). لذا از آنجايي كه طاق ها با مصالح بنايي ساخته مي شده، احتياج بـه پايه ها و ديوار هاي قطور جهت تحمل بار طاق ها بوده و در نتيجه جرم حرارتي كالبد اين كاروانسرا زياد مي باشد كه خود درون جهت تعديل دماي داخل ساختمان درون طي شبانـه روز و همچنين كاهش تبادل هدايتي حرارت بين داخل و خارج ساختمان بسيار موثر است.

5- از جهت رعايت ايمني درون مقابل مـهاجمان و دزدان قلعه، اين كاروانسرا ها كاملاً محصور و به شكل مكعب مستطيل نزديك بوده اند و در نتيجه سطح تماس پوسته خارجي ساختمان با فضاي خارج كاهش يافته و تبادل حرارتي كمتري بين داخل و خارج بنا صورت مي گيرد.

6- بعضي از كاروانسرا ها مانند كاروانسراي گامبوش (شكل 7)، که تا نيمـه درون داخل زمين قرار گرفته اند كه اين نيز درون جهت كاهش سطح تماس فضاي گرم داخل و محيط سرد خارج تاثير بسزايي دارد.

7- بازشو هاي اين ساختمان ها بسيار اندك و كوچك مي باشند و در ورودي بنا غالباً از طريق يك هشتي درون مقابل سرماي خارج محافظت مي شود. بدين ترتيب هواي كمتري از داخل بـه خارج ساختمان و بالعكس جابجا مي گردد. لازم بـه ذكر هست كه هميشـه سعي بر اين بوده كه درون ورودي كاروانسرا درون مقابل باد هاي سرد زمستاني قرار نداشته باشد.

8- درون اكثر اين كاروانسرا ها چند دريچه درون بالاي طاق ها قرار داشته و نور و تهويه مورد نياز ساختمان از اين طريق تامين مي شده است. البته درون شب ها و در مواقع طوفاني اين دريچه ها بسته مي شده است.

2-4- كاروانسرا درون دشت هاي فلات ۩

زيباترين، مجلل ترين، وسيع ترين و بيشترين تعداد كاروانسرا ها درون دشت هاي فلات ساخته شده و اكثر قريب بـه اتفاق آن ها داراي يك حياط مركزي و دو و يا چهار ايوان بزرگ درون جوانب حياط مي باشند. درون اين كاروانسرا ها اطاق مسافران درون اطراف حياط مركزي و اصطبل ها درون پشت اطاق مسافران احداث شده است.

اطاق مسافرين معمولاً چند پله بالاتر از حياط بوده که تا هم از ورود آب و گل بـه درون اطاق ها جلوگيري شود و هم از گرد و خاك كف حياط قدري دورتر باشند. درون اطاق ها و حياط، ايواني بـه عرض حدوداً دو متر قرار داشته. مساحت اطاق ها غالباً از ده الي دوازده متر مربع تجاوز نمي كرده است. نور و تهويه اطاق ها از طريق بازشوي درون ورودي و بعضاً پنجره آن تامين مي شده است.

استاد محمد كريم پيرنيا نقل كرده اند كه اين اطاق ها درون نداشته اند و در تابستان بازشوي آن توسط پارچه و در زمستان توسط زيلو پوشيده مي شده است. (8) ۞ درون اكثر اطاق ها، خصوصاً درون كاروانسرا هاي مناطق شمالي، بخاري ديواري براي گرم كردن فضاي اطاق و پخت و پز وجود داشته است.

بهترين و بزرگترين اطاق ها يا درون پشت ايوان اصلي و يا درون چهار زاويه كاروانسرا احداث مي شده است. ايوان رويروي درون ورودي با اطاق مجلل پشت آن غالباً شاه نشين و بهترين اطاق كاروانسرا بوده است. بعضي از كاروانسرا ها مانند كاروانسراي شرف درون جاده سرخس - مشـهد از دوره سلجوقي داراي دو حياط بوده كه يكي مختص عامـه مردم و ديگري جهت اشخاص معتبر بوده هست (شكل 12).

تاورنيه مي نويسد: "كاروانسرا ها مـهمان خانـه مشرق زمين هستند و با سبك مـهمان خانـه هاي ما خيلي فرق دارند. نـه آن لوازم راحت و آسايش درون آنـها يافت مي شود نـه آن پاكي و تميزي. بناي آن مربع است. تقريباً مثل محوطه دير ها و معمولاً يك طبقه هستند. بناي دو طبقه بـه ندرت ديده مي شود. يك درب بزرگ مدخل آن هست و درون وسط سه ضلع ديگر، يك تالار با يك طاق بزرگي ساخته شده كه مخصوص منزل محترمين هست كه شايد آنجا منزل كنند.

در دو سوي تالار هاي وسط، اطاق ها و هجرات كوچكي هست كه هر كس يكي از آنـها را اختيار مي كند. اين هجرات درون طول اضلاع درون سه پا از زمين حياط مرتفع تر و در يك خط بنا شده اند و طويله ها درون عقب و پشت اطاق ها واقع هستند. گاهي طويله ها هم براي منزل كردن بـه راحتي اطاق ها مي شوند. اغلب مسافرين درون زمستان بيشتر ميل بـه اقامت درون طويله ها مي كنند بـه جهت اينكه گرم است. طويله ها هم مثل تالار ها و هجرات، همـه طاق پوش هستند و از هجرات كاروانسرا يك پنجره كوچك بـه طرف آخور طويله باز مي شود كه شخص مي تواند از آنجا نگاه كند و ببيند اسبش را خوب پرستاري مي كنند يا نـه؟

اخيراً درون پشت آخور هاي طويله سكويي بسته شده كه سه چهار نفر مي توانند قطار بخوابند و اغلب نوكر ها روي آن سكو ها طبخ مي كنند.

فرش و تختخواب و لوازم طباخي تمام بايد همراه مسافر ها باشد و آذوقه و ارزاق هم هرچه بخواهد از نان و روغن و ميوه بـه اقتضاي فصل بـه قيمت خوب از كاروانسرادار يا دهاتي هاي اطراف كه بر راه مي آيند، بايد خريداري نمايند. كاه و جو هم براي اسب ها هست مگر درون چند منزل كه نبود.

در بيابان از بابت اجاره هجرات كاروانسرا ها چيزي از مسافر نمي گيرند و در شـهر ها وجه دريافت مي دارند كه خيلي مختصر است.

معمولاً كاروان داخل كاروانسرا نمي شود، بـه جهت اينكه گنجايش اين همـه جمعيت را ندارد و از حيوان و آدم درون هر كاروانسرا بيش از يكصد سوار، نمي تواند منزل نمايد. همين كه وارد مي شوند هر كس حق دارد براي خود يك حجره انتخاب نمايد. غني و فقير يكسان هستند و تفاوت درجه و مرتبه درون اين مكان ها منظور نمي شود." (9) ۞

در بعضي از كاروانسرا ها خدمات جنبي نيز ارايه مي شده است؛ مانند كاروانسراي مـهيار (10) ۞ كه داراي آسياب، نمازخانـه، نانوايي، چايخانـه و يك بازارچه بوده (شكل 13)؛ و يا كاروانسراي ميبد (11) ۞ كه داراي بازارچه، آب انبار، يخچال و يك چاپارخانـه درون مجاور آن بوده. بعضي از كاروانسرا ها مانند كاروانسراي علي آباد (12) ۞ علاوه بر تاسيسات فوق داراي نيز بوده است.

كاروانسرا هاي واقع درون دشت هاي فلات نيز مانند ساير كاروانسرا ها جهت ايمني همانند يك قلعه ساخته مي شدند و غالباً داراي ديوار هاي بلند و چهار برج درون چهار گوشـه بنا و يك دروازه حفاظت شده درون قسمت ورودي بوده اند. شب ها درون كاروانسرا بسته مي شده است.

اين شكل درون گرا و كاملاً محصور كاروانسرا درون اقليم گرم و خشك ايران يك مزيت اقليمي هست و پوسته خارجي بنا كه بـه جز بازشو ورودي، كاملاً بسته مي باشد، فضا هاي داخل ساختمان را درون مقابل باد هاي كويري و شرايط نامساعد اقليمي محافظت مي كند. درون داخل حياط اين كاروانسرا ها كه با مصالح بنايي مانند خشت، آجر و سنگ ساخته مي شده، مانند يك خازن حرارتي درون تعديل دماي ساختمان درون طي شبانـه روز بسار موثر بوده است.

در بعضي از كاروانسرا ها واقع درون حاشيه كوير مانند كاروانسراي اردكان، (13) ۞ كاروانسراي زين الدين (14) ۞ و كاروانسراي جوكار (15) ۞ بادگير هايي براي تهويه هوا و خنك نمودن فضاي داخل ساختمان درون ماه هاي گرم ساخته شده است.

احداث كاروانسرا فقط مختص بـه خارج از شـهر نبوده، بلكه درون داخل شـهر نيز براي اقامت مسافران و تجار كاروانسرا هايي احداث مي گرديده. البته اكثر كاروانسرا هاي مجاور بازار جنبه كاملاً تجاري پيدا مي كرده و تجار عمده هر صنفي درون يكي از كاروانسرا هاي مجاور يا داخل بازار فعاليت مي كردند. (16) ۞

كاروانسرا هايي كه جنبه اقامتي - تجاري داشته اند مانند كاروانسراي مادرشاه درون اصفهان (اشكال 14، 15 و 16) و يا مـهمان خانـه بزرگ شاه عباسي درون كاشان، تفاوت هايي با كاروانسرا هاي خارج شـهر داشته اند كه درون اينجا ذكر خواهد شد:

1- بـه سبب آنكه امنيت افراد و مال التجاره، درون خارج از شـهر بيشتر از داخل شـهر درون خطر بوده و امكان حمله راهزنان وجود داشته، كاروانسرا هاي بين راهي بـه صورت يك مجموعه مستقل و قلعه مانند احداث مي شده؛ درون صورتي كه درون داخل شـهر، كالبد فيزيكي و پوسته خارجي كاروانسرا با بافت شـهر تلفيق شده و جزيي از آن مي باشد.

2- از آنجا كه قيمت زمين درون خارج از شـهر ارزان بوده، كاروانسرا هاي خارج شـهر اكثراً يك طبقه، و مساحت حياط و زيربناي آنـها نسبتاً زياد بوده؛ درون صورتي كه درون داخل شـهر، خصوصاً درون اطراف بازار، قيمت زمين بسيار زياد و در نتيجه ساختمان بـه صورت دو طبقه و گاهي دو طبقه بـه علاوه يك زيرزمين بوده است.

3- اصطبل درون كاروانسرا هاي خارج شـهر بخش عمده اي از زيربناي كاروانسرا را شامل مي شده و در اكثر موارد وسيع تر از مساحت كل اطاق هاي مسافران بوده، درون صورتي كه كاروانسرا هاي داخل شـهر فاقد اصطبل بوده و يا يك اصطبل نسبتاً كوچك درون پشت اطاق ها داشته اند (شكل 16)

با ورود اتومبيل بـه ايران درون اوايل سده اخير، كاروانسرا نيز مانند بسياري ديگر از ابنيه سنتي، عملكرد خود را از دست داده و متروك و رو بـه ويراني گذارده است.

بعضي از كاروانسرا ها بـه عنوان مقر پادگان ارتشي يا پاسگاه ژاندارمري و يا براي آموزش و پرورش مورد استفاده قرار گرفته اند كه جهت حفظ اين گونـه ابنيه نسبتاً مناسب بوده است. البته حفظ تمام كاروانسرا ها كه تعداد آنـها بسيار و بعضاً درون نقاط دور افتاده مي باشند، ميسر نيست. ولي با ايجاد عملكرد هاي جديد ديگر مانند قهوه خانـه بين راهي، اقامتگاه مسافران، مركز جلب سياحان، راهداري و يا درون روستا ها بـه عنوان ابنيه ارايه خدمات بـه روستاييان مي توانند استفاده شوند.

مثال بسيار خوب ايجاد يك عملكرد جديد براي يك كاروانسراي قديمي، مـهمانسراي عباسي يا كاروانسراي مادرشاه درون اصفهان هست (اشكال 13 و 14) كه يكي از بهترين نمونـه هاي حفظ يك بناي سنتي و در عين حال بهترين مـهمانسراي شـهر اصفهان است.

3- چاپارخانـه ۩

از ديگر ساختمان هاي مـهم ميان راهي چاپارخانـه بوده كه عملكرد اصلي آن جهت استراحت چاپارهاي دولتي و تعويض اسب هاي خسته با اسب هاي تازه نفس بوده است. چاپار ها، نامـه ها و اوامر دولتي را از مركز بـه ايالات و برعكس انتقال مي دادند.

سابقه چاپارخانـه ها نيز درون ايران بـه قرون پيش از اسلام مي رسد. چنانچه هرودت و گزنفون هر دو درون مورد چاپارخانـه ها ايران توضيحات مفصل داده اند. هرودت مي نويسد: "در منازل، اسب هاي تندرو تدارك شده. بـه اين ترتيب كه چابك سوار ها نوشته هاي دولتي را از مراكز که تا نزديك ترين چاپارخانـه، بـه چاپاري كه حاضر هست مي رساند و او فوراً حركت كرده، آن را بـه چاپارخانـه دوم مي برد و باز تسليم چاپاري مي كند. بدين منوال شب و روز چاپار ها درون حركت اند و اوامر مركز را بـه ايالات مي رسانند. (17) ۞ راجع بـه سرعت حركت چاپار ها مورخ مذكور گويد كه نمي توان تصور كرد كه جنبنده اي سريعتر حركت كند .... گزنفون تاسيس چاپارخانـه ها را بـه كوروش بزرگ نسبت داده (18) ۞ و گويد كه براي تعيين مسافت چاپارخانـه ها از يكديگر تجربه كردند كه اسب درون روز چقدر مي تواند راه برود بي اينكه خسته شود و آن را ميزان قرار دادند. اگر هم اين گفته اغراق باشد، مسلم هست كه كسي نمي تواند بـه سرعت چاپار ها حركت كند." (19) ۞

در دوره سلطنت حكومت هاي اشكاني و ساساني و بعد از اسلام نيز چاپارخانـه ها براي دستگاه هاي دولتي اهميت بسيار داشته اند و چاپار ها علاوه بر انجام مراسلات، چشم و گوش حكومت نيز بوده اند و اخبار گوناگون را از نقاط مختلف بـه مركز انتقال مي دادند. "در دوره قاجاري مسافران ترجيح مي دادند كه درون چاپارخانـه ها اقامت كنند چون اطاق هاي آن تميز تر از اطاق هاي كاروانسرا بوده. چاپار هاي اين دوره درون مقابل دريافت وجهي مسافران را بـه مقصد مي رساندند." (20) ۞

همانگونـه كه درون قسمت قبل ذكر شد، تعداد بسيار زيادي از كاروانسرا هاي بين راهي درون ايران باقي مانده؛ ولي چاپارخانـه هاي اندكي از دوران قديم درون كشور باقي هست و ماكسيم سيرو درون كتاب خود دليل آن را اين گونـه توضيح مي دهد: "به علت هاي مختلف، اين نوع ايستگاه ها اكنون از بين رفته اند و اگر اثري از ويرانـه هايشان باقي مانده باشد زياد قابل تشخيص نيست. درون واقع اين چاپارخانـه ها بيشتر با خشت خام يا چينـه ساخته شده بود و در بسياري از موارد درون ميان آبادي ها سر راه بودند. گاهي نيز گوشـه اي از كاروانسرا اختصاص بـه چاپار ها پيدا مي كرد." (21) ۞

يكي از چاپارخانـه هاي قديمي كه نسبتاً سالم مانده درون كنار كاروانسراي ميبد مي باشد (اشكال 17، 18 و 19). همان گونـه كه درون اين اشكال مشخص هست اين ساختمان ها نيز مانند كاروانسرا ها داراي برج و بارو و محافظين، جهت تامين امنيت افراد داخل چاپارخانـه بوده است. اين ساختمان ها بـه تبعيت از ساير ابنيه فلات مركزي ايران، داراي يك حياط مركزي بوده اند و آخور ها درون دورتادور اين حياط قرار داشته است. درون سه طرف پشت آخور ها، اصطبل ها قرار داشته كه درون زمستان و شب هنگام چهارپايان درون آنجا نگهداري مي شدند. درون سمت چهارم كه بين حياط و جبهه ورودي ساختمان واقع شده، اطاق هايي براي اقامت چاپار ها و احياناً مسافران قرار داشته است.

همانند كاروانسرا ها، اين نوع تقسيم بندي فضايي و شكل كالبدي چاپارخانـه ها، علاوه بر تسهيل انجام عملكرد چاپارخانـه ها و حفظ امنيت آن، فضاي داخلي ساختمان را درون مقابل شرايط نامساعد اقليمي محافظت مي كرده؛ و در داخل چاپارخانـه ها يك محيط زيست اقليمي كوچك و مستقل بـه وجود مي آورده و شرايط محيطي داخل بنا را درون مقابل نوسانات بسيار زياد درجه حرارت و باد و طوفان مصون نگاه مي داشته است.

با ورود اتومبيل و همچنين سيستم پست هاي جديد، عملكرد سنتي چاپارخانـه ها و در نتيجه كالبد فيزيكي آنـها درون حال از بين رفتن است.

پاورقي:
كتاب بررسي اقليمي ابنيه سنتي ايران
اين كتاب درون سه بخش تدوين شده و شامل چهارده فصل است.
در بخش اول، «اقليم و تقسيم بندي معماري اقليمي ايران» مقدمتاً عوامل اقليمي و خصوصيات هر يك از اين عوامل توضيح داده شده است. سپس تقسيم بندي و شرايط آب و هوايي مناطق مختلف ايران مورد بررسي قرار گرفته. درون رابطه با هر منطقه، خصوصيات اقليمي، بافت شـهري، فرم بنا، ابنيه مسكوني و نوع مصالح بحث شده است.
در بخش دوم، «شـهر، اقليم و ساختمان» سازمان فضاي شـهري و پيشينـه تاريخي ساختمان هاي مختلفي مانند ابنيه تجاري، مذهبي، آموزشي و خدماتي عنوان شده و تمـهيدات اقليمي بـه عمل آمده درون هر يك از اين ساختمان ها درون اقليم هاي متفاوت ذكر گرديده است. بـه اين ترتيب هر معمار و يا طراحي كه تصميم بـه طراحي هر يك از بنا هاي فوق درون مناطق مختلف ايران دارد، مي تواند با خواندن فصل مربوطه، با تاريخچه و روش هاي طراحي و اجرايي و همچنين اصول اقليمي بـه كار رفته درون آن نوع بنا آشنا شود.
در بخش «ضمايم» كه آخرين بخش كتاب است، آمار اقليمي شـهر هاي مختلف ايران و آمار مصالح ساختماني مورد استفاده درون هر منطقه و بالاخره فهرست نام جاي ها، منابع و اشكال ذكر گرديده است. درون انتها نيز مقدمـه و زيرنويس اشكال براي علاقه مندان غير ايراني، بـه زبان انگليسي نگاشته شده است.
.....
.....
.....

saghar

saghar...@yahoo.com

karevansara

11/28/2010 4:18:18 PM

فاطمـه

fateme khoshbazm _yahoo[dot]com

عالي بود ممنون از اطلاعات خوبتان

1/2/2011 10:13:03 AM

maryam

key...@ymail.com

khob bod.kash akse karvan sara e emam zade hashem ham bod

3/1/2011 10:06:17 PM

محمد رضا اشرفي پور

mrez...@yahoo.com

سلام؛ بسِيار جالب است.
تشكر؛ احسن بـه تلاش وسخت كوشي مردمان يزد.

12/24/2011 6:44:14 PM

بنيامين

son...@yahoo.com

به نظر من خوب بود. مرسي.

4/15/2012 10:47:07 AM

yasin

[dot][dot][dot][dot][dot][dot]

خوب بود ولي مي توانستيد از عكس هاي زيبا تر استفاده كنيد..

1/16/2013 1:24:10 PM

محمد سپهر

azna...@yahoo.com

سلام از زحمات شماتشكر مي كنم.اگه درون مورد انواع پلانـها بافرمـهاي هندسي متفاوت مطالبي ارائه ميشد بهتر بود.باتشكر

12/16/2013 8:55:34 AM

ممنون
ياعلي مدد

4/23/2015 12:48:18 AM

زهرا

zahra...@gmail.com

عالي بود خيلي استفاده كردم

11/15/2015 12:41:53 AM

7/1/2016 3:28:42 AM

هنگام چاپ: 9/12/2007 12:56:11 AM امتياز: 4.32 از 5 درون 196 راي شمار بازديد: 129276 شمار ديدگاه: 13

---

[GhoolAbad \ Yazd General Articles \ كاروانسرا و چاپارخانـه روش چاپ پارچه به صورت دو طرفه]

نویسنده و منبع | تاریخ انتشار: Sat, 21 Jul 2018 05:59:00 +0000

---

خلاصه: بررسی اقلیمـی، تهیه ی خشت و آجر معماری و کاربرد یخچال های سنتی ایران زمـین. تهیه ی خشت و آجر توضیح انواع آن ها و پراکنش جغرافیـایی آن ها، نحوه کار کرد و کاربرد آن ها.

کلمات کلیدی: یخچال، یخچال های سنتی، یخچال های خشتی، یخچال های گنبدی، یخچال های زیرزمـینی، یخچال های بدون طاق، یخچال های استخری.

کتاب: بررسی اقلیمـی ابنیـه سنتی ایران

نویسنده: دکتر وحید قبادیـان

ناشر: موسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران

دکتر وحید قبادیـان
در سال 1335 درون تهران متولد شد. تهیه ی خشت و آجر دیپلم خود را درون رشته ریـاضی درون 1354 از دبیرستان البرز دریـافت کرد. وی دوره لیسانس و فوق لیسانس خود را درون رشته معماری درون دانشگاه ایـالتی اهایو درون آمریکا گذرانید و دکتری خود را درون سال 1379 درون همـین رشته از دانشگاه آزاد اسلامـی دریـافت کرد.
دکتر قبادیـان بـه مدت دو سال درون دانشگاه ایـالتی اهایو و از سال 1364 تاکنون درون دانشگاه های مختلف کشور تدریس نموده است. وی سخنرانی های متعددی درون زمـینـه معماری اقلیمـی و معماری معاصر درون مجامع دانشگاهی و تخصصی ایراد کرده است.
وی همچنین مقالات مختلفی را درون زمـینـه معماری اقلیمـی و معاصر درون نشریـات علمـی و حرفه ای منتشر کرده است.
وی کتاب هایی را تالیف یـا ترجمـه کرده هست که پاره ای از آن ها بدین عناوین هستند:
- طراحی اقلیمـی، دانشگاه تهران
- بررسی اقلیمـی ابنیـه سنتی ایران، دانشگاه تهران
- مبانی و مفاهیم درون معماری معاصر غرب، دفتر پژوهش های فرهنگی
- معماری پرش کیـهانی، دانشگاه آزاد اسلامـی

1- مقدمـه ۩

همان گونـه کـه آب انبار، جهت ذخیره آب بوده، یخچال نیز چاله ای به منظور نگهداری و حفظ یخ بوده است. یخ درون چله زمستان و در طی ماه های سرد سال تهیـه مـی شده و در طی فصول گرم، یخ ذخیره شده که تا شروع زمستان سال بعد مورد استفاده قرار مـی گرفته است.

با توجه بـه اینکه بخش اعظم ایران درون منصقه گرم و خشک واقع شده و تابستان ها درون کشور ما نسبتاً طولانی و درجه حرارت درون طی این فصل درون اغلب اوقات بیش از حد تحمل است، لذا نوشیدن آب سرد و یـا افشره خنک و بستنی درون این فصل مـی تواند بسیـار گوارا و مطبوع باشد. همچنین سالم نگه داشتن گوشت، لبنیـات و سایر مواد غذایی نیز استفاده از یخ را درون تابستان ضروری مـی سازد.

در این جاست کـه مـی بینیم معماری زیست اقلیمـی ایران پاسخگوی احتیـاجات و ملزومات زندگی انسان مـی شود بـه نحوی کـه در حرارت چهل درجه کرمان و یـا شیراز و بسیـاری از شـهر های ایران آب خنک به منظور اهالی همـیشـه فراهم بوده است. حتما گفت کـه کاربرد معماری اقلیمـی و نحوه استفاده از اقلیم و معماری درون جهت تامـین شرایط آسایش انسان درون طی فصول مختلف سال و در مناطق آب و هوایی درون جای جای قلمرو معماری گذشته ما ثبت شده است.

سموئل متیوس (1) ۞، از سردبیران مجله معروف و معتبر جغرافیـایی ملی (2) ۞ درون این مجله مـی نویسد: "چینی ها از هزاران سال قبل از مـیلاد مسیح، یخ را انبار مـی د. یونانی ها و رومـیان باستان خود را با برفی کـه در چاله هایی کـه با کاه پوشیده شده بود، خنک مـی د، اگر چه هیپوکریتس (3) ۞ -پزشک یونانی درون قرن چهارم و ینجم قبل از مـیلاد مسیح- عقیده داشت کـه آشامـیدن از یخ به منظور سلامت انسان مفید نیست. به منظور افراد اشرافی درون قرن 18 اروپا، داشتن یخ درون تابستان یک امر دلپذیر و استثنایی بود. ولی یکی از سیـاحان مـی نویسد کـه نحوه حفظ یخ درون ایران آنقدر پیشرفته هست که حتی فقیر ترین افراد نیز مـی توانند یخ داشته باشند." (4) ۞

2- نحوه تهیـه یخ و برف ۩

به کارگیری کلیـه عوامل اقلیمـی جهت ایجاد حرارت و یـا برودت مورد نیـاز، جزو اصول اولیـه معماری سنتی ایران بوده است. همان گونـه کـه از تابش آفتاب و مصالح ساختمانی جهت تامـین و ذخیره نمودن حرارت استفاده مـی شده، سرمای زمستان، دمای بسیـار پایین آسمان درون شب هنگام و عایق بودن نسبی عمق زمـین نیز بـه منظور ایجاد برودت و ذخیره آن مورد استفاده قرار مـی گرفته است.

سر جان شاردن (5) ۞ فیلسوف و سیـاح معروف فرانسوی کـه در زمان حکومت صفویـه چندین بار بـه ایران سفر کرده و به زبان فارسی آشنا بوده، درون سیـاحت نامـه خود درون مورد نحوه تهیـه یخ درون ایران مـی نویسد: "یخ درون نواحی خارجی شـهر و در نقاط غیر مسقف فروخته مـی شود و طرز تهیـه آن بدین قرار مـی باشد کـه در یک محوطه گودال عمـیقی رو بـه شمال حفر مـی کنند و در مقابل آن حوضچه های مربع شکلی بـه ابعاد 16 که تا 20 شست (به عمق چهل که تا پنجاه سانت) بـه مانند تشتکی فراهم مـی آورند. آنگاه شامگاهان اینـها را از آب مالامال ساخته و هنگامـی کـه صبحگاهان کاملاً منجمد مـی گردد، آن را با رنده باغبانی یـا شن کش مـی شکنند و قطعه قطعه مـی کنند و تمام این قطعات را درون گودال مزبور کـه توضیح داده شد، روی هم انبار مـی نمایند و آن را درون آنجا بـه قدر مقدور بـه تکه های کوچکتر مبدل مـی کنند، چون هر اندازه کـه یخ بیشتر خرد شود بهتر منجمد مـی گردد.

سپس این مربع ها را مانند روز گذشته با آب تازه پر مـیکنند و هنگام غروب با کدو های غلیـانی دسته دار (آبپاش) قطعات یخ گودال را آبپاشی مـی نمایند که تا بهتر بـه هم بچسبد. بعد از حداقل هشت روز کار مداوم بـه ترتیب مذکور، قطعات یخی بـه ضخامت پنج که تا شش پا بـه دست مـی آید و آن وقت شب هنگام مردم معمولی محله را جمع مـی آورند و اینان با فریـاد و هلهله و شادی عظیم درون حالتی کـه مشعل هایی درون دور و بر گودال افروخته اند، با آهنگ ساز و ابزار طرب کـه برای تهییج آنان نواخته مـی شود، درون گودال فرود مـی آیند و قطعات بزرگ یخ را روی هم مـی شکنند و مـیان هر دو تکه آب مـی پاشند که تا بهتر بـه هم بگیرد. درون مدت شش هفته یک یخچال یک توازی (6) ۞ و بیشتر بـه گودی و درازی و پهنای مطلوب انباشته و مالامال از یخ مـی گردد. برف بسیـار اوقات مانع کار مـی شود و خیلی اسباب زحمت مـی گردد ولی هنگام بارش آن را مـی روبند و به دقت تمام دور مـی سازند. ذوب برف موجب آب شدن یخ ها مـی گردد.

پس از اینکه یخچال پر شد، با یک قسم جگن دریـایی (نی) کـه بی زور نامند و در ایران درون کنار آب ها بـه دست مـی آید آن را مستور مـی سازند.

در فصل تابستان باز یخچال نیز جشن دیگری به منظور اهل محل فراهم مـی آورد. یخ را درون ایران بـه خربار مـی فروشند کـه هجده سو ارزش دارد و از دو قطعه یخ کـه هر یک بـه وزن شصت لیور هست تشکیل شده است. خرده تکه های یخ بـه مردم محله، کـه هنگام کار یـاری کرده اند تعلق مـی گیرد. هری صبحگاهان توشـه خود را باز مـی ستاند.

آنچه درون یخ های ایران شایـان توجه و مطبوع مـی باشد، زیبایی و تمـیزی خاص آن هاست، چنانکه کوچک ترین تیرگی و ی درون آن نمـی توانید مشاهده کنید. آبی کـه از دل سنگ بیرون مـی آید، روشن تر و شفاف تر از آن جلوه نمـی نماید.

برف را نیز با وجود فراوانی یخ، درون محل های مناسب و ممکن الوصول محافظت مـی کنند و لطافت آن بیشتر منظور است، چون نوشیدنی ها، مخصوصاً شربت و افشره با برف مطبوع تر مـی شوند." (7) ۞

آب مورد نیـاز یخچال ها ازطریق آب نـهر ها و یـا قنات ها تهیـه مـی شده است. این آب را بـه یک زمـین مسطح کرت شده (مانند زمـین مزارع کـه شیـار هایی پیوسته به منظور انتقال آب با قسمت های مختلف درون داخل زمـین کنده شده) و یـا همان گونـه کـه شاردن درون سفر نامـه خود ذکر نموده، درون چاله هایی بـه عمق 40 که تا 50 سانتی متر هدایت مـی د.

بر اثر سرمای هوا درون زمستان و تابش حرارت از آب گرم بـه آسمان سرد درون شب هنگام، آب یخ مـی زده و هنگام سحر یخ درست شده بـه داخل مخزن یخچال منتقل مـی شده است. درون سمت جنوبی کرت ها و یـا چاله ها، یک دیوار بلند خشتی و یـا گلی وجود داشته که تا در طی روز محوطه تهیـه نمودن یخ (یخ بند) درون زیر سایـه دیوار باشد و حرارت روز درون این مکان کمتر ذخیره گردد و در نتیجه دمای آن درون شب نسبت بـه زمـین های مجاور کمتر بوده و آب سریعتر یخ ببندد. اغلب درون سمت های شرقی وغربی نیز دیوار هایی با طول کمتر، به منظور جلوگیری ازتابش آفتاب درهنگام طلوع و غروب برمحل یخ بند احداث مـی د (اشکال 6 و 8).

مـیزان یخ زدن آب بستگی بـه دمای هوا و ابری بودن آسمان داشته است. درون شب هایی کـه هوا بسیـار سرد و آسمان عاری از ابر بوده (ابر بـه عنوان عایق تبادل حرارت تابشی بین زمـین و آسمان عمل مـی کند) مـی توانستند عمق آب را به منظور یخ زدن بیشتر بگیرند، ولی برعدر شب هایی کـه هوا نسبتاً گرمتر و یـا آسمان ابری بوده، عمق آب را کم مـی گرفتند که تا یخ ببندد.

جهت خنک نمودن آشامـیدنی ها ازبرف نیز استفاده مـی شده است. بـه این منظور درون مناطق کوهستانی و برف گیر، برف را متراکم و سپس چال مـی د و در تابستان این برف را به منظور مصرف بـه شـهر حمل مـی د.

در کرمان برف را از منطقه حسین آباد جوپار با الاغ بـه شـهر مـی آوردند. این برف را هنگام حمل درون خورجین هایی از پشم بز مـی گذاشتند که تا در حین ذوب شدن، خورجین آن سنگین نشود. درون زنجان، همدان و شیراز نیز برف را از کوهستان مـی آوردند. درون شیراز برف را با گاری حمل مـی د و آن را بـه صورت قطعات مکعب شکل درنمد و یـا حصیر نگاه مـی داشتند. برف کوبیده شده درون مغازه ها بـه فروش مـی رسیده. این برف را به منظور خنک آب، درون آن مـی ریختند و مـی نوشیدند. مادربزرگ نگارنده (8) ۞ کـه در اصفهان ساکن مـی باشد، تعریف مـی کند کـه در بعضی از خانـه ها نیز درون زمستان برف را درحصیر و یـا کاه درون داخل زمـین مدفون مـی د.

3- نحوه حفظ یخ ۩

جهت نگهداری و ذخیره یخ بـه مدت طولانی، احتیـاج بـه یک عایق حرارتی خوب بوده است. بدین منظور یخ را درون داخل چالی کـه در درون زمـین کنده مـی شده، حفظ مـی د. جهت حفاظت از این یخ سه نوع یخچال درون ایران متداول بوده کـه در اینجا نحوه احداث و کارکرد هر یک توضیح داده خواهد شد.

3-1- یخچال گنبدی ۩

یخچال هایی کـه برفراز چال یـا مخزن یخ آن ها یک گنبد بزرگ خشتی ساخته مـی شده درون حاشیـه کویر مرکزی و نواحی شمال شرقی کشور احداث شده است. این یخچال ها دارای یک چال بزرگ مخروطی شکل بوده اند. درون پایین چال یک راه آب بوده و آبی کـه از یخ ها ذوب مـی شده، از طریق آن بـه چاه منتقل مـی شده هست (شکل 9).

ابعاد چال ها متفاوت بوده؛ یکی از بزرگترین یخچال های ایران، یخچال مـیبد هست (اشکال2 و 3). قطر دهانـه چال آن 13 متر و عمق آن حدود 6 متر است. درون دور که تا دور این چال یک سکو جهت رفت و آمد بـه عرض 1.5 متر وجود دارد.

بعد ازسکو، پوسته قطور گنبد قرار گرفته است. گنبد کـه همـیشـه از نوع دورچین (9) ۞ بوده با خشت خام ساخته مـی شده. بـه جهت مقاومت و ایستایی بهتر گنبد و همچنین کاهش هزینـه ساخت آن، ضخامت پوسته گنبد از پایین بـه بالا کاهش مـی یـافته که تا وزن گنبد کمتر شود و مرکز ثقل آن درون ارتفاع پایینتری قرار گیرد و همچنین مصالح و نیروی بدنی کمتری صرف احداث آن شود. ارتفاع گنبد مـیبد حدود 15 متر و ضخامت پوسته آن درون پایین 240 سانتی متر ودربالا 20 سانتی متر یعنی بـه طول یک خشت است. بـه همـین دلیل هست که گنبد یخچال از بیرون بـه صورت پله ای مـی باشدکه این خود یک مزیت جهت تعمـیر و نگهداری گنبد های عظیم یخچال ها بوده است. زیرا هر ساله حتما یک لایـه کاهگل بر روی سطح خارجی گنبد کشیده شود که تا آن را درمقابل بارندگی، تابش آفتاب و تغییرات جوی حفظ کند و پله های روی گنبد سکویی جهت انجام این کار بوده است. البته بین این پله ها یـا سکو ها یک ردیف پله های کوچکتر نیز مـی ساختند که تا کارگران بتوانند بین سکوها رفت و آمد کنند (شکل 11).

معمولاً درون سمت شمالی گنبد، دیوار سایـه انداز قرار داشته و در سمت شمال این دیوار محل یخ بند بوده است. قطر دیوار سایـه انداز یخچال مـیبد 2 متر و طول دیوار جنوبی 42 متر و دیوار های شرقی و غربی هر یک 20 متر است.

یخچال ها اغلب دو درون داشته اند، یکی درون سمت شمال بین محل یخ بند و چال و دیگری درون سمت جنوبی یخچال. درون زمستان از درون شمالی استفاده مـی شده و یخ را از یخ بند بـه داخل یخچال مـی آوردند و از طریق شیبی کـه بین درون و چال بوده، یخ را بـه داخل یخچال سر مـی دادند.

در سمت جنوبی هنگام تابستان باز مـی شده و یخچالدار از طریق این درون یخ را تحویل مردم مـی داده است. درون مواقعی کـه از درون ها استفاده نمـی شده، آن ها را با یک تیغه خشت وگل مسدود مـی کرده اند.

در سمت جنوبی داخل چال، یک راه پله وجود داشته که تا یخچالدار بتواند بـه لایـه های پایین تر یخ دسترسی داشته باشد (شکل 9).

ارتفاع بسیـار بلند یخچال کـه در بعضی از مناطق بلندترین یـا یکی از بلندترین ساختمان های شـهر یـا روستا بوده (مانند یخچال شـهر مـیبد درون استان یزد و یخچال زواره درون استان اصفهان) بـه این دلیل بوده کـه در طی روز های گرم تابستان، خصوصاً درون حاشیـه مرکزی، کـه تابش آفتاب درون یخچال را گرم مـی کند، گرما درون ارتفاع بالاتری قرار گیرد و سطوح پایینتر خنکتر باشد

در کرمان اغلب یخچال ها درون اختیـار اشخاصی بـه نام حلوایی بوده است. کار حلوایی درون تابستان پالوده (10) ۞ فروشی بوده و در زمستان حلوا مـی فروختند. بـه همـین دلیل بـه نام حلوایی معروف بودند. کلاً درون کرمان یخچال ها یـا وقفی بودند و یـا درون اختیـار حلوایی ها بوده است.

بر طبق مشاهدات نگارنده، از این نوع یخچال ها دو عدد درون کرمان، دو عدد درون کاشان، یکی درون زواره، یکی درون نایین، یکی درون ابرقو، یک عدد درون بم، یک عدد درون مـیبد، دو عدد درون سیرجان، دوازده عدد درون سبزوار، یک عدد درون شاهرود، یک عدد درون دامغان، بقایـای دو عدد درون قوچان و تعدادی درون روستا های حاشیـه شمالی دشت کویر باقی مانده است.

3-2- یخچال های زیرزمـینی ۩

نوع دیگری یخچال درون نواحی شمال مرکزی ایران مانند تهران و ساوه و مناطق شمال غرب کشور مانند زنجان، همدان و تبریز ساخته مـی شده کـه عملکرد آن مانند یخچال گنبدی بوده ولی شکل کالبدی آن متفاوت است. بخش عمده ای از بدنـه این گونـه یخچال ها درون داخل زمـین بوده و دیوار های قطور آن با سنگ لاشـه و یـا آجر و ملات های آبی مانند ملات ماسه آهاروج ساخته مـی شده و سقف غالباً آجری آن ازنوع طاق و تویزه و یـا طاق آهنگ بوده هست (اشکال 12، 13 و 15).

مطابق شکل 12 بعد ازمنجمد شدن یخ ها درون کرت ها، آن ها را از دریچه زیر طاقی بـه داخل یخچال مـی ریختند. سپس درون هر نوبت کـه یخ ریخته مـی شده، بر روی آن آب مـی پاشیدند که تا توده یخ بـه صورت یکپارچه درآید. درون این یخچال ها بین لایـه های یخ و روی یخ را با کاه نمـی پوشاندند زیرا اقلیم این مناطق نسبتاً سرد هست و یخ درون یخچال که تا تابستان بـه صورت منجمد باقی مـی مانده است.

در هنگام تابستان یخچالی یخ را از درب پایین تحویل مردم مـی داده. این درون از طریق یک راه پله با سطح زمـین مرتبط مـی شده هست (شکل 13).

در اینجا حتما متذکر شد کـه در مناطق غرب و شمال غرب کشور بـه دلیل آنکه هوا درتابستان نسبت بـه مناطق حاشیـه کویر خنکتر است، لذا مصرف یخ کمتر بوده و در نتیجه تعداد این نوع یخچال ها نسبت بـه یخچال های گنبدی درون حاشیـه کویر کمتر بوده است. همچنین حتما توجه داشت کـه در نواحی سردسیر، استفاده از یخ طبیعی دامنـه کوهستان ها کـه در سایـه قرار داشته، متداول بوده، چنانچه درون همدان درون محلی بـه نام چشمـه فرشته درون دامنـه کوه الوند همـیشـه یخ یـافت مـی شده است.

یکی اونـه های یخچال های زیرزمـینی کـه نسبتاً سالم مانده، درون جنوب شرقی شـهر ساوه، جنب باغ جوزقی قرار دارد کـه توسط مـیرزا محمود حکیم بنا گردیده است. عرض این یخچال حدود 3.5 متر و طول آن 12 متر هست و 5 متر از ارتفاع یخچال از سطح طبیعی زمـین پایینتر است. ضخامت دیوار های آن حدود 80 سانتی متر هست که با آجر قزاقی بـه ابعاد 25 * 25 سانتی متر و ملات ماسه آهک و خاکستر ساخته شده است. فاصله تویزه های طاق ازیکدیگر حدود 3 متر هست (اشکال 13، 14 و 15).

اغلب یخچال های زیرزمـینی نیز مانند یخچال های گنبدی بـه دلیل اینکه دارای ابعاد بزرگی بوده اند و به محوطه نسبتاً زیـادی جهت تهیـه یخ نیـاز داشته اند و از آنجایی کـه قیمت یخ نسبتاً ارزان بوده، لذا از لحاظ اقتصادی ایجاب مـی کرده کـه در حومـه شـهر کـه قیمت زمـین ارزانتر بوده، قرار داشته باشند.

مادام دیولافوا درون مورد یخچال های تبریز مـی نویسد: "در موقع مراجعت بـه قونسولخانـه از نزدیک یخچال عبور کردیم. این بنا ها مخصوص فراهم یخ هستند یعنی درون زمستان یخ را، درون آنجا انبار کرده و در که تا بستان بـه بازار مـی آورند و به ساکنین مـی فروشند. تهیـه یخ بسیـار سهل هست وبا زحمت کمـی بـه دست مـی آید. درون زمستان ها گودال هایی کـه در پهلوی دیوار های بلند واقع شده پر از آب مـیکنند که تا شب یخ ببندد و صبح کارگران یخ را شکسته و قطعات آن را درون زیرزمـینـهای مسقفی مـی ریزند و برای تابستان ذخیره مـی کنند." (11) ۞

در زنجان یخ را با گاری از یخچال های زیرزمـینی بـه داخل شـهر مـی آوردند و در محله های شـهر درون دکان یخ فروشی آن را مـی فروختند. این دکان ها علاوه بر یخ، مـیوه و سبزی و از این قبیل نیز مـی فروختند. درون خانـه ها یخ را درون یک جعبه کـه کاه درون آن بوده نگه مـی داشتند و هوای ساکن بین لایـه های کاه بـه عنوان عایق حرارتی، یخ را بـه صورت منجمد بـه مدت چهار الی پنج ساعت نگه مـی داشته است.

در اغلب خانـه ها درون تهران کـه دارای آب انبار بوده، یخ را درون محل پاشیر آب انبار کـه دمای آن نسبت بـه بیرون حدود 10 درجه خنکتر بوده، نگه مـی داشتند. البته درتهران نیز یخ را درون داخل کاه قرار مـی دادند.

اگرچه از یخچال های زیرزمـینی درون تهران دیگر اثری نماده، ولی بـه علت اهمـیت آن ها، هنوز بعضی از قسمت های پایتخت بـه نام سابق آنـها یعنی یخچال خوانده مـی شود. مانند کوچه مـهر درون شمال خیـابان منوچهری و همچنین سمت غربی محله قلهک درون شمال تهران کـه به نام یخچال معروف است، هرچند کـه دیگر هیچ یخچالی درون این دو محل وجود ندارد و اکثر اهالی آن ها و همچنین سایر محلات تهران بجز یخچال برقی چیز دیگری را بـه نام «یخ چال» نمـی شناسند.

بنابر صافی و تمـیزی یخ، قیمت و نوع استفاده از آن فرق مـی کرده است. یخی کـه دارای قدری خاک و خاشاک بوده به منظور مصرف بستنی فروشی ها بوده زیرا یخ مستقیماً با بستنی تماسی پیدا نمـی کرده و ظرف فلزی بستنی را درون داخل یخ مـی گرداندند که تا بستنی درست شود. یخ مرغوبتر را به منظور قصابی ها و یخ صاف و تمـیز کـه به نام یخ بلوری و یـا یخ شیشـه ای معروف بوده، به منظور مصرف خانگی و جهت آشامـیدن استفاده مـی شده است.

البته روش های دیگری نیز به منظور خنک نمودن آب وجود داشته هست و بدین منظور از کوزه گلی بدون لعاب و یـا مشک استفاده مـی د. بـه علت منفذ های بسیـار ریز کوزه گلی، آب بـه خارج آن نفوذ مـی کند و بعد از تبخیر از روی سطح کوزه، باعث برودت آب مـی شود (برودت تبخیری)، و چنانچه ابن اخوه (12) ۞ ، درون مورد وظایف سقا مـی نویسد: "باید کوزه ها را بیـاویزد که تا هوا بدان ها برخورد و خنک کند." (13) ۞ روی مشک را نیز قدری آب مـی ریختند که تا بعد از تبخیر آن، آب داخل مشک خنک شود. با قرار کوزه و یـا مشک آب درون مسیر جریـان هوا، این امر تسهیل مـی شده است. استفاده از این روش به منظور خنک نمودن کوزه آب درون روستا ها و مشک آب درون بین عشایر هنوز متداول است. (14) ۞

3-3- یخچال بدون طاق ۩

نوع سوم یخچال کـه بدون طاق بوده درون اصفهان بنا مـی شده و مانند سایر یخچال های سنتی، که تا سی الی چهل سال قبل مورد استفاده قرار مـی گرفته است. این نوع یخچال دارای دیواری بـه ارتفاع چهار که تا پنج متر و به طول دوازده متر بوده است. درون سمت نسار (شمالی) این دیوار یک استخر بـه عمق پنج الی شش متر و طول و عرض دوازده درون پنج متر مـی ساختند. یخ را مانند روشی کـه در قسمت اول همـین فصل توضیح داده شد، درون طی شب تهیـه مـی د و در هنگام سحر، آن را بـه داخل استخر انتقال مـی دادند.

همانگونـه کـه شاردن درون سفرنامـه خود نوشته و درابتدای این فصل بـه آن اشاره شد، یخ هایی را کـه به داخل یخچال مـی ریختند ابتدا بـه قطعات کوچکتر تقسیم مـی د و سپس روی آن آب مـی گرفتند که تا یخ های شکسته شده بـه صورت یک توده یکپارچه درآید. سپس روی آن حصیر قرار مـی دادند و یـا یک لایـه کاه مـی ریختند و پس از آن لایـه بعدی یخ را شروع مـی د. بدین ترتیب یک لایـه حصیر و یـا کاه بین هر دو لایـه یخ قرار مـی گرفت و در تابستان درون هنگام فروش یخ، شکستن و برداشتن هر لایـه یخ آسانتر بوده که تا اینکه بخواهند یخ کل استخر را بشکنند. درون ثانی هر لایـه یخ را کـه مـی خواستند بردارند، لایـه کاه زیر آن عایقی بوده به منظور بقیـه یخ های استخر. قرار حصیر وکاه درون بین لایـه های یخ درون یخچال های گنبدی نیز متداول بوده است.

پس از پایـان کار، روی سطح یخ ها را با کاه بـه ارتفاع یک الی دو متر مـی پوشاندند و در ماه های گرم سال بـه تدریج از این یخ ها استفاده مـی د. ظرفیت این یخچال ها درون اصفهان بـه قدری بوده کـه مقداری از یخ به منظور سال بعد باقی مـی مانده است. که تا آن جا کـه نگارنده اطلاع دارد، از این نوع یخچال ها هیچ اثری باقی نمانده است.

4- موخره و نتیجه گیری ۩

اغلب یخچال ها مانند آب انبار ها، عام المنفعه بوده اند و همـه مـی توانستند از یخ آن استفاده کنند. ارنست هولستر درون مورد یخچال های اصفهان مـی نویسد: "یخچال های بسیـاری وجود دارد و برخی از آن ها نیز خصوصی هست و فقیران نیز مـی توانند از آن به منظور خنک نمودن آب استفاده کنند. اساساً شربت و مـیوه را درون همـه دکان ها با یخ نگه مـی دارند. تکه های بزرگی از آن را بار خر مـی کنند و در همـه جای شـهر بـه فروش مـی رسانند." (15) ۞ البته درون اصفهان اهالی مـی توانستند یخ را درون بازار و همچنین درون محل یخچال خریداری کنند.

لازم بـه ذکر هست که درون مناطق جنوبی کشور کـه دمای هوا درون شب بـه ندرت بـه زیر صفر مـی رسد، یخچال وجود نداشته. درون سواحل دریـای خزر نیز بـه سبب رطوبت هوا و نوسان بسیـار کم درجه حرارت درون طی شبانـه روز یخچال وجود نداشته است. درون این سواحل مدت زمانی کـه درجه حرارت بـه زیر صفر مـی رسد بسیـار کم هست و جهت تهیـه نمودن یخ به منظور یخچال کافی نمـی باشد. البته درون اینجا نیز مانند سایر مناطق ایران، درون مواقعی کـه برف مـی باریده آن را بـه صورت متراکم درحصیرو یـا کاه به منظور مصرف تابستان درون داخل زمـین چال مـی د.

برخلاف آب اکثر آب انبار ها کـه گوارا و بهداشتی بوده، یخ یخچال ها چنین خصوصیتی نداشته؛ بـه دلیل اینکه یخ درون محیط باز یخ بند تهیـه مـی شده و کرت ها و یـا چال های یخ بند درون داخل خاک کنده مـی شده و هیچگونـه اندودی روی خاک کشیده نمـی شده، بنابراین یخ یخچال ها خالی از خاک و خاشاک نبوده است. لذا با ظهور یخچال نفتی و پس از آن یخچال برقی، یخچال های سنتی بـه تدریج منسوخ شدند، درون صورتی کـه با وجود اب لوله کشی شـهری، هنوز بعضی از آب انبار های قدیمـی درون نواحی حاشیـه کویر فعال مـی باشند و مورد استفاده قرار مـی گیرند.

هم اکنون تعداد انگشت شماری از یخچال های گنبدی و زیرزمـینی درون حومـه شـهر های ایران باقی مانده است. همـین تعداد معدود از یخچال های باقی مانده هم درون حال حاضر مخروبه هستند و مخزن داخل یخچال ها اکثراً پر از مواد زباله و گاهی لاشـه سگ و گربه مـی باشد.

بوی تعفن داخل این یخچال ها بـه حدی هست که هر سیـاح کنجکاو و یـا محققی را فراری مـی دهد. البته این یخچال های بی مقدار یـادآور زندگی اجداد و نیـاکان این آب و خاک هست و گواه نحوه جوابگویی بـه احتیـاجات زندگی روزمره آنـها با استفاده از شیوه های ساده و طبیعی و یـا بـه عبارت دیگر روشـهای زیست اقلیمـی است. جای بسی تاسف هست که آخرین یخچال شـهر یزد، از مراکز مـهم معماری سنتی ما، چند سال قبل توسط مالک بـه لحاظ مسایل اقتصادی تخریب شد.

مطلبی کـه جهت حفظ سایر ابنیـه سنتی عنوان مـی شود، درون این مورد نیز مصداق پیدا مـی کند. یـافتن عملکرد صحیح و مناسب با توجه بـه مقتضایـات زمان و مکان از جمله بهترین روش ها مـی باشد. درون شـهر سبزوار پنج عدد از یخچال های قدیمـی مدتی بـه عنوان انبار مـهمات ارتش مورد استفاده قرار مـی گرفته است. درون حال حاضر یکی از یخچال های باقی مانده سبزوار آغل ان مـی باشد (شکل20). یکی دیگر از یخچال ها نیز توسط مالک آن تبدیل بـه یک چای خانـه شده و هم اکنون فعال مـی باشد (اشکال22 و 23).

شایـان ذکر هست که یخچال مویدی (اشکال 1 و 24) کـه قبلاً درون زمـین های وقفی مویدی درخارج از شـهر کرمان واقح بوده، درون حال حاضر بـه لحاظ توسعه کرمان، درون داخل شـهر قرار گرفته. که تا آنجا کـه نگارنده اطلاع دارد، این یخچال تنـها یخچالی درون ایران هست که مرمت شده و در سال های اخیر نیز پارکی درون اطراف آن احداث شده است.

در زمان پیش از انقلاب قرار بر این بود کـه این یخچال تبدیل بـه یک زورخانـه شود کـه به انجام نرسید. فعلاً نظر بر این هست که این بنا به منظور تبدیل شدن بـه تماشاخانـه درون اختیـار کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان قرار گیرد.

در اینجا با استفاده از لغتنامـه دهخدا بعضی از لغات مرتبط با یخچال کـه با منسوخ شدن یخچال از فرهنگ روزمره مردم خارج شده ذکر مـی شود:

◊ یخچالی: رییس یـا صاحب یـا مستاجر یخچال.
◊ یخچالبان: آنکه مراقبت و نگهبانی یخچال را بـه عهده دارد.
◊ یخچالدار:ی کـه به بستن آب درون زمـینـهای یخچال به منظور یخ زدن و ریختن قطعات یخ بسته درگودال های یخچال و نگهداری آن اشتغال دارد.

پاورقی:
کتاب بررسی اقلیمـی ابنیـه سنتی ایران
این کتاب درون سه بخش تدوین شده و شامل چهارده فصل است.
در بخش اول، «اقلیم و تقسیم بندی معماری اقلیمـی ایران» مقدمتاً عوامل اقلیمـی و خصوصیـات هر یک از این عوامل توضیح داده شده است. سپس تقسیم بندی و شرایط آب و هوایی مناطق مختلف ایران مورد بررسی قرار گرفته. درون رابطه با هر منطقه، خصوصیـات اقلیمـی، بافت شـهری، فرم بنا، ابنیـه مس و نوع مصالح بحث شده است.
در بخش دوم، «شـهر، اقلیم و ساختمان» سازمان فضای شـهری و پیشینـه تاریخی ساختمان های مختلفی مانند ابنیـه تجاری، مذهبی، آموزشی و خدماتی عنوان شده و تمـهیدات اقلیمـی بـه عمل آمده درون هر یک از این ساختمان ها درون اقلیم های متفاوت ذکر گردیده است. بـه این ترتیب هر معمار و یـا طراحی کـه تصمـیم بـه طراحی هر یک از بنا های فوق درون مناطق مختلف ایران دارد، مـی تواند با خواندن فصل مربوطه، با تاریخچه و روش های طراحی و اجرایی و همچنین اصول اقلیمـی بـه کار رفته درون آن نوع بنا آشنا شود.
در بخش «ضمایم» کـه آخرین بخش کتاب است، آمار اقلیمـی شـهر های مختلف ایران و آمار مصالح ساختمانی مورد استفاده درون هر منطقه و بالاخره فهرست نام جای ها، منابع و اشکال ذکر گردیده است. درون انتها نیز مقدمـه و زیرنویس اشکال به منظور علاقه مندان غیر ایرانی، بـه زبان انگلیسی نگاشته شده است.
.....
.....
.....

سولماز

solma...@yahoo.com

مطالب عالی بود. دوست دارم اگر اطلاعات بیشتری از یخچال دارید، درون صورت امکان ثبت نمایید.

4/5/2012 8:40:32 AM

بسیـار عالی بود. خیلی کم مقاله راجع بـه یخچال ها پیدا مـیشـه. خیلی کمکم کرد.

4/30/2012 12:13:06 PM

سمـیرا

ممنون خیلی کامل بود .

12/11/2012 4:46:00 PM

اطلاعات جالبی مرقوم فرموده اید.ممنون

4/12/2013 5:17:56 PM

تاوپلج

فکر کنم کـه با مطالعه ی این مقاله بـه حداقل ها درون این خصوص دست یـافتیم.
سپاسگزار

4/12/2013 5:21:17 PM

ali.a...@yahoo.com

پس دانلود کجاست با این سایت بوقققققق

4/19/2013 11:37:45 AM

مونا

hs...@yahoo.com

واقعا ممنون
بازم از این کارا ید!!

10/8/2013 7:47:37 PM

مـهردادصالحی دانشجوی کارشناسی معماری

meh...@yahoo.com

خوب بود ولی بهتر هم مـیتونست باشـه

10/19/2013 11:58:01 AM

ابوالقاسم امـینی

aras...@yahoo.com

بسیـار متن شیوا و گیرایی بود. بنده ساکن شـهر سنخواست درون خراسان شمالی هستم. بقایـای یکی از این یخچال ها درون قسمت دیوار شمالی قلعه قدیم موجود است. این یخجال از نوع اول است.

4/18/2014 12:55:54 AM

محمد

mh...@gmail.com

خوب بود ...............................................

7/31/2017 12:14:09 PM

هنگام چاپ: 6/8/2007 11:04:34 PM امتیـاز: 4.22 از 5 درون 117 رای شمار بازدید: 94220 شمار دیدگاه: 18

---

[GhoolAbad \ Yazd General Articles \ یخچال های سنتی تهیه ی خشت و آجر]

نویسنده و منبع | تاریخ انتشار: Fri, 20 Jul 2018 14:07:00 +0000

---

خلاصه: بررسی اقلیمـی، طاق دریایی معماری و کاربرد یخچال های سنتی ایران زمـین. طاق دریایی توضیح انواع آن ها و پراکنش جغرافیـایی آن ها، نحوه کار کرد و کاربرد آن ها.

کلمات کلیدی: یخچال، یخچال های سنتی، یخچال های خشتی، یخچال های گنبدی، یخچال های زیرزمـینی، یخچال های بدون طاق، یخچال های استخری.

کتاب: بررسی اقلیمـی ابنیـه سنتی ایران

نویسنده: دکتر وحید قبادیـان

ناشر: موسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران

دکتر وحید قبادیـان
در سال 1335 درون تهران متولد شد. طاق دریایی دیپلم خود را درون رشته ریـاضی درون 1354 از دبیرستان البرز دریـافت کرد. وی دوره لیسانس و فوق لیسانس خود را درون رشته معماری درون دانشگاه ایـالتی اهایو درون آمریکا گذرانید و دکتری خود را درون سال 1379 درون همـین رشته از دانشگاه آزاد اسلامـی دریـافت کرد.
دکتر قبادیـان بـه مدت دو سال درون دانشگاه ایـالتی اهایو و از سال 1364 تاکنون درون دانشگاه های مختلف کشور تدریس نموده است. وی سخنرانی های متعددی درون زمـینـه معماری اقلیمـی و معماری معاصر درون مجامع دانشگاهی و تخصصی ایراد کرده است.
وی همچنین مقالات مختلفی را درون زمـینـه معماری اقلیمـی و معاصر درون نشریـات علمـی و حرفه ای منتشر کرده است.
وی کتاب هایی را تالیف یـا ترجمـه کرده هست که پاره ای از آن ها بدین عناوین هستند:
- طراحی اقلیمـی، دانشگاه تهران
- بررسی اقلیمـی ابنیـه سنتی ایران، دانشگاه تهران
- مبانی و مفاهیم درون معماری معاصر غرب، دفتر پژوهش های فرهنگی
- معماری پرش کیـهانی، دانشگاه آزاد اسلامـی

1- مقدمـه ۩

همان گونـه کـه آب انبار، جهت ذخیره آب بوده، یخچال نیز چاله ای به منظور نگهداری و حفظ یخ بوده است. یخ درون چله زمستان و در طی ماه های سرد سال تهیـه مـی شده و در طی فصول گرم، یخ ذخیره شده که تا شروع زمستان سال بعد مورد استفاده قرار مـی گرفته است.

با توجه بـه اینکه بخش اعظم ایران درون منصقه گرم و خشک واقع شده و تابستان ها درون کشور ما نسبتاً طولانی و درجه حرارت درون طی این فصل درون اغلب اوقات بیش از حد تحمل است، لذا نوشیدن آب سرد و یـا افشره خنک و بستنی درون این فصل مـی تواند بسیـار گوارا و مطبوع باشد. همچنین سالم نگه داشتن گوشت، لبنیـات و سایر مواد غذایی نیز استفاده از یخ را درون تابستان ضروری مـی سازد.

در این جاست کـه مـی بینیم معماری زیست اقلیمـی ایران پاسخگوی احتیـاجات و ملزومات زندگی انسان مـی شود بـه نحوی کـه در حرارت چهل درجه کرمان و یـا شیراز و بسیـاری از شـهر های ایران آب خنک به منظور اهالی همـیشـه فراهم بوده است. حتما گفت کـه کاربرد معماری اقلیمـی و نحوه استفاده از اقلیم و معماری درون جهت تامـین شرایط آسایش انسان درون طی فصول مختلف سال و در مناطق آب و هوایی درون جای جای قلمرو معماری گذشته ما ثبت شده است.

سموئل متیوس (1) ۞، از سردبیران مجله معروف و معتبر جغرافیـایی ملی (2) ۞ درون این مجله مـی نویسد: "چینی ها از هزاران سال قبل از مـیلاد مسیح، یخ را انبار مـی د. یونانی ها و رومـیان باستان خود را با برفی کـه در چاله هایی کـه با کاه پوشیده شده بود، خنک مـی د، اگر چه هیپوکریتس (3) ۞ -پزشک یونانی درون قرن چهارم و ینجم قبل از مـیلاد مسیح- عقیده داشت کـه آشامـیدن از یخ به منظور سلامت انسان مفید نیست. به منظور افراد اشرافی درون قرن 18 اروپا، داشتن یخ درون تابستان یک امر دلپذیر و استثنایی بود. ولی یکی از سیـاحان مـی نویسد کـه نحوه حفظ یخ درون ایران آنقدر پیشرفته هست که حتی فقیر ترین افراد نیز مـی توانند یخ داشته باشند." (4) ۞

2- نحوه تهیـه یخ و برف ۩

به کارگیری کلیـه عوامل اقلیمـی جهت ایجاد حرارت و یـا برودت مورد نیـاز، جزو اصول اولیـه معماری سنتی ایران بوده است. همان گونـه کـه از تابش آفتاب و مصالح ساختمانی جهت تامـین و ذخیره نمودن حرارت استفاده مـی شده، سرمای زمستان، دمای بسیـار پایین آسمان درون شب هنگام و عایق بودن نسبی عمق زمـین نیز بـه منظور ایجاد برودت و ذخیره آن مورد استفاده قرار مـی گرفته است.

سر جان شاردن (5) ۞ فیلسوف و سیـاح معروف فرانسوی کـه در زمان حکومت صفویـه چندین بار بـه ایران سفر کرده و به زبان فارسی آشنا بوده، درون سیـاحت نامـه خود درون مورد نحوه تهیـه یخ درون ایران مـی نویسد: "یخ درون نواحی خارجی شـهر و در نقاط غیر مسقف فروخته مـی شود و طرز تهیـه آن بدین قرار مـی باشد کـه در یک محوطه گودال عمـیقی رو بـه شمال حفر مـی کنند و در مقابل آن حوضچه های مربع شکلی بـه ابعاد 16 که تا 20 شست (به عمق چهل که تا پنجاه سانت) بـه مانند تشتکی فراهم مـی آورند. آنگاه شامگاهان اینـها را از آب مالامال ساخته و هنگامـی کـه صبحگاهان کاملاً منجمد مـی گردد، آن را با رنده باغبانی یـا شن کش مـی شکنند و قطعه قطعه مـی کنند و تمام این قطعات را درون گودال مزبور کـه توضیح داده شد، روی هم انبار مـی نمایند و آن را درون آنجا بـه قدر مقدور بـه تکه های کوچکتر مبدل مـی کنند، چون هر اندازه کـه یخ بیشتر خرد شود بهتر منجمد مـی گردد.

سپس این مربع ها را مانند روز گذشته با آب تازه پر مـیکنند و هنگام غروب با کدو های غلیـانی دسته دار (آبپاش) قطعات یخ گودال را آبپاشی مـی نمایند که تا بهتر بـه هم بچسبد. بعد از حداقل هشت روز کار مداوم بـه ترتیب مذکور، قطعات یخی بـه ضخامت پنج که تا شش پا بـه دست مـی آید و آن وقت شب هنگام مردم معمولی محله را جمع مـی آورند و اینان با فریـاد و هلهله و شادی عظیم درون حالتی کـه مشعل هایی درون دور و بر گودال افروخته اند، با آهنگ ساز و ابزار طرب کـه برای تهییج آنان نواخته مـی شود، درون گودال فرود مـی آیند و قطعات بزرگ یخ را روی هم مـی شکنند و مـیان هر دو تکه آب مـی پاشند که تا بهتر بـه هم بگیرد. درون مدت شش هفته یک یخچال یک توازی (6) ۞ و بیشتر بـه گودی و درازی و پهنای مطلوب انباشته و مالامال از یخ مـی گردد. برف بسیـار اوقات مانع کار مـی شود و خیلی اسباب زحمت مـی گردد ولی هنگام بارش آن را مـی روبند و به دقت تمام دور مـی سازند. ذوب برف موجب آب شدن یخ ها مـی گردد.

پس از اینکه یخچال پر شد، با یک قسم جگن دریـایی (نی) کـه بی زور نامند و در ایران درون کنار آب ها بـه دست مـی آید آن را مستور مـی سازند.

در فصل تابستان باز یخچال نیز جشن دیگری به منظور اهل محل فراهم مـی آورد. یخ را درون ایران بـه خربار مـی فروشند کـه هجده سو ارزش دارد و از دو قطعه یخ کـه هر یک بـه وزن شصت لیور هست تشکیل شده است. خرده تکه های یخ بـه مردم محله، کـه هنگام کار یـاری کرده اند تعلق مـی گیرد. هری صبحگاهان توشـه خود را باز مـی ستاند.

آنچه درون یخ های ایران شایـان توجه و مطبوع مـی باشد، زیبایی و تمـیزی خاص آن هاست، چنانکه کوچک ترین تیرگی و ی درون آن نمـی توانید مشاهده کنید. آبی کـه از دل سنگ بیرون مـی آید، روشن تر و شفاف تر از آن جلوه نمـی نماید.

برف را نیز با وجود فراوانی یخ، درون محل های مناسب و ممکن الوصول محافظت مـی کنند و لطافت آن بیشتر منظور است، چون نوشیدنی ها، مخصوصاً شربت و افشره با برف مطبوع تر مـی شوند." (7) ۞

آب مورد نیـاز یخچال ها ازطریق آب نـهر ها و یـا قنات ها تهیـه مـی شده است. این آب را بـه یک زمـین مسطح کرت شده (مانند زمـین مزارع کـه شیـار هایی پیوسته به منظور انتقال آب با قسمت های مختلف درون داخل زمـین کنده شده) و یـا همان گونـه کـه شاردن درون سفر نامـه خود ذکر نموده، درون چاله هایی بـه عمق 40 که تا 50 سانتی متر هدایت مـی د.

بر اثر سرمای هوا درون زمستان و تابش حرارت از آب گرم بـه آسمان سرد درون شب هنگام، آب یخ مـی زده و هنگام سحر یخ درست شده بـه داخل مخزن یخچال منتقل مـی شده است. درون سمت جنوبی کرت ها و یـا چاله ها، یک دیوار بلند خشتی و یـا گلی وجود داشته که تا در طی روز محوطه تهیـه نمودن یخ (یخ بند) درون زیر سایـه دیوار باشد و حرارت روز درون این مکان کمتر ذخیره گردد و در نتیجه دمای آن درون شب نسبت بـه زمـین های مجاور کمتر بوده و آب سریعتر یخ ببندد. اغلب درون سمت های شرقی وغربی نیز دیوار هایی با طول کمتر، به منظور جلوگیری ازتابش آفتاب درهنگام طلوع و غروب برمحل یخ بند احداث مـی د (اشکال 6 و 8).

مـیزان یخ زدن آب بستگی بـه دمای هوا و ابری بودن آسمان داشته است. درون شب هایی کـه هوا بسیـار سرد و آسمان عاری از ابر بوده (ابر بـه عنوان عایق تبادل حرارت تابشی بین زمـین و آسمان عمل مـی کند) مـی توانستند عمق آب را به منظور یخ زدن بیشتر بگیرند، ولی برعدر شب هایی کـه هوا نسبتاً گرمتر و یـا آسمان ابری بوده، عمق آب را کم مـی گرفتند که تا یخ ببندد.

جهت خنک نمودن آشامـیدنی ها ازبرف نیز استفاده مـی شده است. بـه این منظور درون مناطق کوهستانی و برف گیر، برف را متراکم و سپس چال مـی د و در تابستان این برف را به منظور مصرف بـه شـهر حمل مـی د.

در کرمان برف را از منطقه حسین آباد جوپار با الاغ بـه شـهر مـی آوردند. این برف را هنگام حمل درون خورجین هایی از پشم بز مـی گذاشتند که تا در حین ذوب شدن، خورجین آن سنگین نشود. درون زنجان، همدان و شیراز نیز برف را از کوهستان مـی آوردند. درون شیراز برف را با گاری حمل مـی د و آن را بـه صورت قطعات مکعب شکل درنمد و یـا حصیر نگاه مـی داشتند. برف کوبیده شده درون مغازه ها بـه فروش مـی رسیده. این برف را به منظور خنک آب، درون آن مـی ریختند و مـی نوشیدند. مادربزرگ نگارنده (8) ۞ کـه در اصفهان ساکن مـی باشد، تعریف مـی کند کـه در بعضی از خانـه ها نیز درون زمستان برف را درحصیر و یـا کاه درون داخل زمـین مدفون مـی د.

3- نحوه حفظ یخ ۩

جهت نگهداری و ذخیره یخ بـه مدت طولانی، احتیـاج بـه یک عایق حرارتی خوب بوده است. بدین منظور یخ را درون داخل چالی کـه در درون زمـین کنده مـی شده، حفظ مـی د. جهت حفاظت از این یخ سه نوع یخچال درون ایران متداول بوده کـه در اینجا نحوه احداث و کارکرد هر یک توضیح داده خواهد شد.

3-1- یخچال گنبدی ۩

یخچال هایی کـه برفراز چال یـا مخزن یخ آن ها یک گنبد بزرگ خشتی ساخته مـی شده درون حاشیـه کویر مرکزی و نواحی شمال شرقی کشور احداث شده است. این یخچال ها دارای یک چال بزرگ مخروطی شکل بوده اند. درون پایین چال یک راه آب بوده و آبی کـه از یخ ها ذوب مـی شده، از طریق آن بـه چاه منتقل مـی شده هست (شکل 9).

ابعاد چال ها متفاوت بوده؛ یکی از بزرگترین یخچال های ایران، یخچال مـیبد هست (اشکال2 و 3). قطر دهانـه چال آن 13 متر و عمق آن حدود 6 متر است. درون دور که تا دور این چال یک سکو جهت رفت و آمد بـه عرض 1.5 متر وجود دارد.

بعد ازسکو، پوسته قطور گنبد قرار گرفته است. گنبد کـه همـیشـه از نوع دورچین (9) ۞ بوده با خشت خام ساخته مـی شده. بـه جهت مقاومت و ایستایی بهتر گنبد و همچنین کاهش هزینـه ساخت آن، ضخامت پوسته گنبد از پایین بـه بالا کاهش مـی یـافته که تا وزن گنبد کمتر شود و مرکز ثقل آن درون ارتفاع پایینتری قرار گیرد و همچنین مصالح و نیروی بدنی کمتری صرف احداث آن شود. ارتفاع گنبد مـیبد حدود 15 متر و ضخامت پوسته آن درون پایین 240 سانتی متر ودربالا 20 سانتی متر یعنی بـه طول یک خشت است. بـه همـین دلیل هست که گنبد یخچال از بیرون بـه صورت پله ای مـی باشدکه این خود یک مزیت جهت تعمـیر و نگهداری گنبد های عظیم یخچال ها بوده است. زیرا هر ساله حتما یک لایـه کاهگل بر روی سطح خارجی گنبد کشیده شود که تا آن را درمقابل بارندگی، تابش آفتاب و تغییرات جوی حفظ کند و پله های روی گنبد سکویی جهت انجام این کار بوده است. البته بین این پله ها یـا سکو ها یک ردیف پله های کوچکتر نیز مـی ساختند که تا کارگران بتوانند بین سکوها رفت و آمد کنند (شکل 11).

معمولاً درون سمت شمالی گنبد، دیوار سایـه انداز قرار داشته و در سمت شمال این دیوار محل یخ بند بوده است. قطر دیوار سایـه انداز یخچال مـیبد 2 متر و طول دیوار جنوبی 42 متر و دیوار های شرقی و غربی هر یک 20 متر است.

یخچال ها اغلب دو درون داشته اند، یکی درون سمت شمال بین محل یخ بند و چال و دیگری درون سمت جنوبی یخچال. درون زمستان از درون شمالی استفاده مـی شده و یخ را از یخ بند بـه داخل یخچال مـی آوردند و از طریق شیبی کـه بین درون و چال بوده، یخ را بـه داخل یخچال سر مـی دادند.

در سمت جنوبی هنگام تابستان باز مـی شده و یخچالدار از طریق این درون یخ را تحویل مردم مـی داده است. درون مواقعی کـه از درون ها استفاده نمـی شده، آن ها را با یک تیغه خشت وگل مسدود مـی کرده اند.

در سمت جنوبی داخل چال، یک راه پله وجود داشته که تا یخچالدار بتواند بـه لایـه های پایین تر یخ دسترسی داشته باشد (شکل 9).

ارتفاع بسیـار بلند یخچال کـه در بعضی از مناطق بلندترین یـا یکی از بلندترین ساختمان های شـهر یـا روستا بوده (مانند یخچال شـهر مـیبد درون استان یزد و یخچال زواره درون استان اصفهان) بـه این دلیل بوده کـه در طی روز های گرم تابستان، خصوصاً درون حاشیـه مرکزی، کـه تابش آفتاب درون یخچال را گرم مـی کند، گرما درون ارتفاع بالاتری قرار گیرد و سطوح پایینتر خنکتر باشد

در کرمان اغلب یخچال ها درون اختیـار اشخاصی بـه نام حلوایی بوده است. کار حلوایی درون تابستان پالوده (10) ۞ فروشی بوده و در زمستان حلوا مـی فروختند. بـه همـین دلیل بـه نام حلوایی معروف بودند. کلاً درون کرمان یخچال ها یـا وقفی بودند و یـا درون اختیـار حلوایی ها بوده است.

بر طبق مشاهدات نگارنده، از این نوع یخچال ها دو عدد درون کرمان، دو عدد درون کاشان، یکی درون زواره، یکی درون نایین، یکی درون ابرقو، یک عدد درون بم، یک عدد درون مـیبد، دو عدد درون سیرجان، دوازده عدد درون سبزوار، یک عدد درون شاهرود، یک عدد درون دامغان، بقایـای دو عدد درون قوچان و تعدادی درون روستا های حاشیـه شمالی دشت کویر باقی مانده است.

3-2- یخچال های زیرزمـینی ۩

نوع دیگری یخچال درون نواحی شمال مرکزی ایران مانند تهران و ساوه و مناطق شمال غرب کشور مانند زنجان، همدان و تبریز ساخته مـی شده کـه عملکرد آن مانند یخچال گنبدی بوده ولی شکل کالبدی آن متفاوت است. بخش عمده ای از بدنـه این گونـه یخچال ها درون داخل زمـین بوده و دیوار های قطور آن با سنگ لاشـه و یـا آجر و ملات های آبی مانند ملات ماسه آهاروج ساخته مـی شده و سقف غالباً آجری آن ازنوع طاق و تویزه و یـا طاق آهنگ بوده هست (اشکال 12، 13 و 15).

مطابق شکل 12 بعد ازمنجمد شدن یخ ها درون کرت ها، آن ها را از دریچه زیر طاقی بـه داخل یخچال مـی ریختند. سپس درون هر نوبت کـه یخ ریخته مـی شده، بر روی آن آب مـی پاشیدند که تا توده یخ بـه صورت یکپارچه درآید. درون این یخچال ها بین لایـه های یخ و روی یخ را با کاه نمـی پوشاندند زیرا اقلیم این مناطق نسبتاً سرد هست و یخ درون یخچال که تا تابستان بـه صورت منجمد باقی مـی مانده است.

در هنگام تابستان یخچالی یخ را از درب پایین تحویل مردم مـی داده. این درون از طریق یک راه پله با سطح زمـین مرتبط مـی شده هست (شکل 13).

در اینجا حتما متذکر شد کـه در مناطق غرب و شمال غرب کشور بـه دلیل آنکه هوا درتابستان نسبت بـه مناطق حاشیـه کویر خنکتر است، لذا مصرف یخ کمتر بوده و در نتیجه تعداد این نوع یخچال ها نسبت بـه یخچال های گنبدی درون حاشیـه کویر کمتر بوده است. همچنین حتما توجه داشت کـه در نواحی سردسیر، استفاده از یخ طبیعی دامنـه کوهستان ها کـه در سایـه قرار داشته، متداول بوده، چنانچه درون همدان درون محلی بـه نام چشمـه فرشته درون دامنـه کوه الوند همـیشـه یخ یـافت مـی شده است.

یکی اونـه های یخچال های زیرزمـینی کـه نسبتاً سالم مانده، درون جنوب شرقی شـهر ساوه، جنب باغ جوزقی قرار دارد کـه توسط مـیرزا محمود حکیم بنا گردیده است. عرض این یخچال حدود 3.5 متر و طول آن 12 متر هست و 5 متر از ارتفاع یخچال از سطح طبیعی زمـین پایینتر است. ضخامت دیوار های آن حدود 80 سانتی متر هست که با آجر قزاقی بـه ابعاد 25 * 25 سانتی متر و ملات ماسه آهک و خاکستر ساخته شده است. فاصله تویزه های طاق ازیکدیگر حدود 3 متر هست (اشکال 13، 14 و 15).

اغلب یخچال های زیرزمـینی نیز مانند یخچال های گنبدی بـه دلیل اینکه دارای ابعاد بزرگی بوده اند و به محوطه نسبتاً زیـادی جهت تهیـه یخ نیـاز داشته اند و از آنجایی کـه قیمت یخ نسبتاً ارزان بوده، لذا از لحاظ اقتصادی ایجاب مـی کرده کـه در حومـه شـهر کـه قیمت زمـین ارزانتر بوده، قرار داشته باشند.

مادام دیولافوا درون مورد یخچال های تبریز مـی نویسد: "در موقع مراجعت بـه قونسولخانـه از نزدیک یخچال عبور کردیم. این بنا ها مخصوص فراهم یخ هستند یعنی درون زمستان یخ را، درون آنجا انبار کرده و در که تا بستان بـه بازار مـی آورند و به ساکنین مـی فروشند. تهیـه یخ بسیـار سهل هست وبا زحمت کمـی بـه دست مـی آید. درون زمستان ها گودال هایی کـه در پهلوی دیوار های بلند واقع شده پر از آب مـیکنند که تا شب یخ ببندد و صبح کارگران یخ را شکسته و قطعات آن را درون زیرزمـینـهای مسقفی مـی ریزند و برای تابستان ذخیره مـی کنند." (11) ۞

در زنجان یخ را با گاری از یخچال های زیرزمـینی بـه داخل شـهر مـی آوردند و در محله های شـهر درون دکان یخ فروشی آن را مـی فروختند. این دکان ها علاوه بر یخ، مـیوه و سبزی و از این قبیل نیز مـی فروختند. درون خانـه ها یخ را درون یک جعبه کـه کاه درون آن بوده نگه مـی داشتند و هوای ساکن بین لایـه های کاه بـه عنوان عایق حرارتی، یخ را بـه صورت منجمد بـه مدت چهار الی پنج ساعت نگه مـی داشته است.

در اغلب خانـه ها درون تهران کـه دارای آب انبار بوده، یخ را درون محل پاشیر آب انبار کـه دمای آن نسبت بـه بیرون حدود 10 درجه خنکتر بوده، نگه مـی داشتند. البته درتهران نیز یخ را درون داخل کاه قرار مـی دادند.

اگرچه از یخچال های زیرزمـینی درون تهران دیگر اثری نماده، ولی بـه علت اهمـیت آن ها، هنوز بعضی از قسمت های پایتخت بـه نام سابق آنـها یعنی یخچال خوانده مـی شود. مانند کوچه مـهر درون شمال خیـابان منوچهری و همچنین سمت غربی محله قلهک درون شمال تهران کـه به نام یخچال معروف است، هرچند کـه دیگر هیچ یخچالی درون این دو محل وجود ندارد و اکثر اهالی آن ها و همچنین سایر محلات تهران بجز یخچال برقی چیز دیگری را بـه نام «یخ چال» نمـی شناسند.

بنابر صافی و تمـیزی یخ، قیمت و نوع استفاده از آن فرق مـی کرده است. یخی کـه دارای قدری خاک و خاشاک بوده به منظور مصرف بستنی فروشی ها بوده زیرا یخ مستقیماً با بستنی تماسی پیدا نمـی کرده و ظرف فلزی بستنی را درون داخل یخ مـی گرداندند که تا بستنی درست شود. یخ مرغوبتر را به منظور قصابی ها و یخ صاف و تمـیز کـه به نام یخ بلوری و یـا یخ شیشـه ای معروف بوده، به منظور مصرف خانگی و جهت آشامـیدن استفاده مـی شده است.

البته روش های دیگری نیز به منظور خنک نمودن آب وجود داشته هست و بدین منظور از کوزه گلی بدون لعاب و یـا مشک استفاده مـی د. بـه علت منفذ های بسیـار ریز کوزه گلی، آب بـه خارج آن نفوذ مـی کند و بعد از تبخیر از روی سطح کوزه، باعث برودت آب مـی شود (برودت تبخیری)، و چنانچه ابن اخوه (12) ۞ ، درون مورد وظایف سقا مـی نویسد: "باید کوزه ها را بیـاویزد که تا هوا بدان ها برخورد و خنک کند." (13) ۞ روی مشک را نیز قدری آب مـی ریختند که تا بعد از تبخیر آن، آب داخل مشک خنک شود. با قرار کوزه و یـا مشک آب درون مسیر جریـان هوا، این امر تسهیل مـی شده است. استفاده از این روش به منظور خنک نمودن کوزه آب درون روستا ها و مشک آب درون بین عشایر هنوز متداول است. (14) ۞

3-3- یخچال بدون طاق ۩

نوع سوم یخچال کـه بدون طاق بوده درون اصفهان بنا مـی شده و مانند سایر یخچال های سنتی، که تا سی الی چهل سال قبل مورد استفاده قرار مـی گرفته است. این نوع یخچال دارای دیواری بـه ارتفاع چهار که تا پنج متر و به طول دوازده متر بوده است. درون سمت نسار (شمالی) این دیوار یک استخر بـه عمق پنج الی شش متر و طول و عرض دوازده درون پنج متر مـی ساختند. یخ را مانند روشی کـه در قسمت اول همـین فصل توضیح داده شد، درون طی شب تهیـه مـی د و در هنگام سحر، آن را بـه داخل استخر انتقال مـی دادند.

همانگونـه کـه شاردن درون سفرنامـه خود نوشته و درابتدای این فصل بـه آن اشاره شد، یخ هایی را کـه به داخل یخچال مـی ریختند ابتدا بـه قطعات کوچکتر تقسیم مـی د و سپس روی آن آب مـی گرفتند که تا یخ های شکسته شده بـه صورت یک توده یکپارچه درآید. سپس روی آن حصیر قرار مـی دادند و یـا یک لایـه کاه مـی ریختند و پس از آن لایـه بعدی یخ را شروع مـی د. بدین ترتیب یک لایـه حصیر و یـا کاه بین هر دو لایـه یخ قرار مـی گرفت و در تابستان درون هنگام فروش یخ، شکستن و برداشتن هر لایـه یخ آسانتر بوده که تا اینکه بخواهند یخ کل استخر را بشکنند. درون ثانی هر لایـه یخ را کـه مـی خواستند بردارند، لایـه کاه زیر آن عایقی بوده به منظور بقیـه یخ های استخر. قرار حصیر وکاه درون بین لایـه های یخ درون یخچال های گنبدی نیز متداول بوده است.

پس از پایـان کار، روی سطح یخ ها را با کاه بـه ارتفاع یک الی دو متر مـی پوشاندند و در ماه های گرم سال بـه تدریج از این یخ ها استفاده مـی د. ظرفیت این یخچال ها درون اصفهان بـه قدری بوده کـه مقداری از یخ به منظور سال بعد باقی مـی مانده است. که تا آن جا کـه نگارنده اطلاع دارد، از این نوع یخچال ها هیچ اثری باقی نمانده است.

4- موخره و نتیجه گیری ۩

اغلب یخچال ها مانند آب انبار ها، عام المنفعه بوده اند و همـه مـی توانستند از یخ آن استفاده کنند. ارنست هولستر درون مورد یخچال های اصفهان مـی نویسد: "یخچال های بسیـاری وجود دارد و برخی از آن ها نیز خصوصی هست و فقیران نیز مـی توانند از آن به منظور خنک نمودن آب استفاده کنند. اساساً شربت و مـیوه را درون همـه دکان ها با یخ نگه مـی دارند. تکه های بزرگی از آن را بار خر مـی کنند و در همـه جای شـهر بـه فروش مـی رسانند." (15) ۞ البته درون اصفهان اهالی مـی توانستند یخ را درون بازار و همچنین درون محل یخچال خریداری کنند.

لازم بـه ذکر هست که درون مناطق جنوبی کشور کـه دمای هوا درون شب بـه ندرت بـه زیر صفر مـی رسد، یخچال وجود نداشته. درون سواحل دریـای خزر نیز بـه سبب رطوبت هوا و نوسان بسیـار کم درجه حرارت درون طی شبانـه روز یخچال وجود نداشته است. درون این سواحل مدت زمانی کـه درجه حرارت بـه زیر صفر مـی رسد بسیـار کم هست و جهت تهیـه نمودن یخ به منظور یخچال کافی نمـی باشد. البته درون اینجا نیز مانند سایر مناطق ایران، درون مواقعی کـه برف مـی باریده آن را بـه صورت متراکم درحصیرو یـا کاه به منظور مصرف تابستان درون داخل زمـین چال مـی د.

برخلاف آب اکثر آب انبار ها کـه گوارا و بهداشتی بوده، یخ یخچال ها چنین خصوصیتی نداشته؛ بـه دلیل اینکه یخ درون محیط باز یخ بند تهیـه مـی شده و کرت ها و یـا چال های یخ بند درون داخل خاک کنده مـی شده و هیچگونـه اندودی روی خاک کشیده نمـی شده، بنابراین یخ یخچال ها خالی از خاک و خاشاک نبوده است. لذا با ظهور یخچال نفتی و پس از آن یخچال برقی، یخچال های سنتی بـه تدریج منسوخ شدند، درون صورتی کـه با وجود اب لوله کشی شـهری، هنوز بعضی از آب انبار های قدیمـی درون نواحی حاشیـه کویر فعال مـی باشند و مورد استفاده قرار مـی گیرند.

هم اکنون تعداد انگشت شماری از یخچال های گنبدی و زیرزمـینی درون حومـه شـهر های ایران باقی مانده است. همـین تعداد معدود از یخچال های باقی مانده هم درون حال حاضر مخروبه هستند و مخزن داخل یخچال ها اکثراً پر از مواد زباله و گاهی لاشـه سگ و گربه مـی باشد.

بوی تعفن داخل این یخچال ها بـه حدی هست که هر سیـاح کنجکاو و یـا محققی را فراری مـی دهد. البته این یخچال های بی مقدار یـادآور زندگی اجداد و نیـاکان این آب و خاک هست و گواه نحوه جوابگویی بـه احتیـاجات زندگی روزمره آنـها با استفاده از شیوه های ساده و طبیعی و یـا بـه عبارت دیگر روشـهای زیست اقلیمـی است. جای بسی تاسف هست که آخرین یخچال شـهر یزد، از مراکز مـهم معماری سنتی ما، چند سال قبل توسط مالک بـه لحاظ مسایل اقتصادی تخریب شد.

مطلبی کـه جهت حفظ سایر ابنیـه سنتی عنوان مـی شود، درون این مورد نیز مصداق پیدا مـی کند. یـافتن عملکرد صحیح و مناسب با توجه بـه مقتضایـات زمان و مکان از جمله بهترین روش ها مـی باشد. درون شـهر سبزوار پنج عدد از یخچال های قدیمـی مدتی بـه عنوان انبار مـهمات ارتش مورد استفاده قرار مـی گرفته است. درون حال حاضر یکی از یخچال های باقی مانده سبزوار آغل ان مـی باشد (شکل20). یکی دیگر از یخچال ها نیز توسط مالک آن تبدیل بـه یک چای خانـه شده و هم اکنون فعال مـی باشد (اشکال22 و 23).

شایـان ذکر هست که یخچال مویدی (اشکال 1 و 24) کـه قبلاً درون زمـین های وقفی مویدی درخارج از شـهر کرمان واقح بوده، درون حال حاضر بـه لحاظ توسعه کرمان، درون داخل شـهر قرار گرفته. که تا آنجا کـه نگارنده اطلاع دارد، این یخچال تنـها یخچالی درون ایران هست که مرمت شده و در سال های اخیر نیز پارکی درون اطراف آن احداث شده است.

در زمان پیش از انقلاب قرار بر این بود کـه این یخچال تبدیل بـه یک زورخانـه شود کـه به انجام نرسید. فعلاً نظر بر این هست که این بنا به منظور تبدیل شدن بـه تماشاخانـه درون اختیـار کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان قرار گیرد.

در اینجا با استفاده از لغتنامـه دهخدا بعضی از لغات مرتبط با یخچال کـه با منسوخ شدن یخچال از فرهنگ روزمره مردم خارج شده ذکر مـی شود:

◊ یخچالی: رییس یـا صاحب یـا مستاجر یخچال.
◊ یخچالبان: آنکه مراقبت و نگهبانی یخچال را بـه عهده دارد.
◊ یخچالدار:ی کـه به بستن آب درون زمـینـهای یخچال به منظور یخ زدن و ریختن قطعات یخ بسته درگودال های یخچال و نگهداری آن اشتغال دارد.

پاورقی:
کتاب بررسی اقلیمـی ابنیـه سنتی ایران
این کتاب درون سه بخش تدوین شده و شامل چهارده فصل است.
در بخش اول، «اقلیم و تقسیم بندی معماری اقلیمـی ایران» مقدمتاً عوامل اقلیمـی و خصوصیـات هر یک از این عوامل توضیح داده شده است. سپس تقسیم بندی و شرایط آب و هوایی مناطق مختلف ایران مورد بررسی قرار گرفته. درون رابطه با هر منطقه، خصوصیـات اقلیمـی، بافت شـهری، فرم بنا، ابنیـه مس و نوع مصالح بحث شده است.
در بخش دوم، «شـهر، اقلیم و ساختمان» سازمان فضای شـهری و پیشینـه تاریخی ساختمان های مختلفی مانند ابنیـه تجاری، مذهبی، آموزشی و خدماتی عنوان شده و تمـهیدات اقلیمـی بـه عمل آمده درون هر یک از این ساختمان ها درون اقلیم های متفاوت ذکر گردیده است. بـه این ترتیب هر معمار و یـا طراحی کـه تصمـیم بـه طراحی هر یک از بنا های فوق درون مناطق مختلف ایران دارد، مـی تواند با خواندن فصل مربوطه، با تاریخچه و روش های طراحی و اجرایی و همچنین اصول اقلیمـی بـه کار رفته درون آن نوع بنا آشنا شود.
در بخش «ضمایم» کـه آخرین بخش کتاب است، آمار اقلیمـی شـهر های مختلف ایران و آمار مصالح ساختمانی مورد استفاده درون هر منطقه و بالاخره فهرست نام جای ها، منابع و اشکال ذکر گردیده است. درون انتها نیز مقدمـه و زیرنویس اشکال به منظور علاقه مندان غیر ایرانی، بـه زبان انگلیسی نگاشته شده است.
.....
.....
.....

سولماز

solma...@yahoo.com

مطالب عالی بود. دوست دارم اگر اطلاعات بیشتری از یخچال دارید، درون صورت امکان ثبت نمایید.

4/5/2012 8:40:32 AM

بسیـار عالی بود. خیلی کم مقاله راجع بـه یخچال ها پیدا مـیشـه. خیلی کمکم کرد.

4/30/2012 12:13:06 PM

سمـیرا

ممنون خیلی کامل بود .

12/11/2012 4:46:00 PM

اطلاعات جالبی مرقوم فرموده اید.ممنون

4/12/2013 5:17:56 PM

تاوپلج

فکر کنم کـه با مطالعه ی این مقاله بـه حداقل ها درون این خصوص دست یـافتیم.
سپاسگزار

4/12/2013 5:21:17 PM

ali.a...@yahoo.com

پس دانلود کجاست با این سایت بوقققققق

4/19/2013 11:37:45 AM

مونا

hs...@yahoo.com

واقعا ممنون
بازم از این کارا ید!!

10/8/2013 7:47:37 PM

مـهردادصالحی دانشجوی کارشناسی معماری

meh...@yahoo.com

خوب بود ولی بهتر هم مـیتونست باشـه

10/19/2013 11:58:01 AM

ابوالقاسم امـینی

aras...@yahoo.com

بسیـار متن شیوا و گیرایی بود. بنده ساکن شـهر سنخواست درون خراسان شمالی هستم. بقایـای یکی از این یخچال ها درون قسمت دیوار شمالی قلعه قدیم موجود است. این یخجال از نوع اول است.

4/18/2014 12:55:54 AM

محمد

mh...@gmail.com

خوب بود ...............................................

7/31/2017 12:14:09 PM

هنگام چاپ: 6/8/2007 11:04:34 PM امتیـاز: 4.22 از 5 درون 117 رای شمار بازدید: 94221 شمار دیدگاه: 18

---

[GhoolAbad \ Yazd General Articles \ یخچال های سنتی طاق دریایی]

نویسنده و منبع | تاریخ انتشار: Fri, 20 Jul 2018 14:07:00 +0000

---

خلاصه: برشمردن ویژگی های آب و هوایی یزد و روش های مقابله معمارانـه با آنـها و سپس ذکر اهمـیت ساختن بادگیر و فنون ساختن آن درون ناحیـه جنوبی کویر مرکزی و استان یزد. تفاوت خشت و آجر چیست توضیح کار های اساسی بادگیر مانند تهویـه و مکش و خنک نگهداری مواد غذایی و همچنین توضیح رابطه نوع بادگیر با تشخص و سطح درآمد صاحب خانـه. تفاوت خشت و آجر چیست ذکر انواع مختلف بادگیر ها از لحاظ تعداد سوی چشمـه دارشان و تعداد طبقاتشان و مقایسه نوع تهویـه درون مساکن مسلمانان با مساکن زرتشتیـان. توضیح نقش بادگیر درون آب انبار ها و شرح نحوه ساخت بادگیر یک طرفه و در انتها بررسی و مقایسه و شرح سه نوع بادگیر اردکانی، تفاوت خشت و آجر چیست کرمانی و یزدی.

کلمات کلیدی: کویر، تهویـه، مکش، گنجه، گمبیچه، چواوش، باغ دولت آباد، رباط حاجی ابو القاسم رشتی، آب انبار، باد شمال، باد اصفهان، خانـه چهار صفه ای، اردکان، عقدا، طزرجان، ده بالا، تفت، مبارکه، بادگیر، تنوره، تیغه، چشمـه، بادگیر اردکانی، بادگیر کرمانی، بادگیر یزدی، یزد.

کتاب: یزدنامـه

نگارش و گردآوری: ایرج افشار

ناشر: انتشارات فرهنگ ایران زمـین

گنجینـه ارمغان: محمد طاهری

سال: 1371

جلد: 1

نویسنده این مقاله: علی اصغر شریعت زاده

سید علی اصغر شریعت زاده
علی اصغر شریعت زاده پژوهشگر مسایل باستانشناسی، معماری و فرهنگ عامـه است. ایشان همچنین مشاور سازمان مـیراث فرهنگی و نویسنده و همچنین صاحب انتشارات پازینـه است. پاره ای از مقالات و تالیفات ایشان بدین شرح است: تفاوت خشت و آجر چیست مقالات قبله جوانمردان، وسیله نخ باز کنی، دستگاه زنار بافی، تربیت دینی درون فرهنگ مردم شاهرود و کتاب فرهنگ مردم شاهرود و مجموعه مقالات مردم شناسی شامل مقالات سنت، نقاره خانـه آستان قدس رضوی، آداب مـیزبان درون اسلام، پوشاک محلی ایران، آلاچیق ترکمن، مسکن سنتی درون سیستان و بلوچستان، ترانـه های عامـیانـه مـیامـی و تعزیـه. شوربختانـه پاورقی های اصلی این مقاله درون دسترس نیست کـه هنگام یـافتن اصل مقاله افزوده و ویرایش خواهند شد.

1- مقدمـه ۩

هوای منطقه یزد درون تابستان، گرم و خشک، و در زمستان، سرد و خشک هست و اختلاف درجه حرارت بین شب و روز، گاهی اوقات بـه 28 درجه سانتی گراد مـی رسد. مردم یزد به منظور مقابله با این شرایط جوی و اقلیمـی، بـه راه حل هایی دست یـافته اند کـه جنبه های آزار دهنده آب و هوایی را کم کنند؛ از آن جمله است: ساختن خانـه ها درون کنار هم، دیوار های بلند، بـه کار بردن خشت خام، پوشش کاهگل، ساختن طاق های گنبدی، زیرزمـین و بادگیر و ... کـه مجموعاً وسایلی هستند به منظور مبارزه با ناملایمات هوای گرم تابستان و هوای سرد زمستان. از بین مواردی کـه بر شمردیم، بادگیر، کارآیی بیشتری درون تلطیف شرایط جوی منطقه دارد؛ بـه حدی کـه مـی توان گفت شـهر ها و روستا های کویری با بادگیر نفس مـی کشند.

موضوع این مقاله ضرورت و اهمـیت بادگیر و فنون ساختمان آن درون ناحیـه جنوبی دشت کویر یـا استان یزد هست که بـه تشریح آن مبادرت مـی ورزیم.

2- ضرورت و اهمـیت بادگیر ۩

بادگیر، وسیله تهویـه مناسبی به منظور خانـه های درون قلب کویر بـه حساب مـی آید؛ بـه طوری کـه جریـان هوای مطبوعی را درون اتاق ها، تالار و زیرزمـین، ایجاد مـی کند؛ بـه همـین لحاظ هست که معمولاً درون هر محل، جهت بادگیر را درون سمتی مـی سازند کـه مناسب ترین جریـان هوای منطقه را جذب کند؛ مثلاً درون سراسر منطقه «اردکان»، جهت بادگیر را رو بـه شمال درست مـی کنند که تا هوای شمال را بـه داخل خانـه برساند؛ درون این صورت، پشت بادگیر را درون جهت «باد قبله» مـی سازند کـه همراه با گرد و خاک است.

کار اساسی بادگیر درون دو قسمت خلاصه مـی شود:

1- هوای دلپذیر و مطبوع را بـه قسمت زیر، هدایت مـی کند؛ بـه طوری کـه هوا بـه مجرد اینکه بـه چشمـه های بادگیر مـی وزد، بـه جهت وضعیت ویژه چشمـه های بادگیر، باد با سرعت هرچه تمام تر، بـه پایین کشیده مـی شود.

2- جهت دیگر بادگیر، هوای گرم و آلوده را بـه بیرون مـی فرستد؛ یعنی درون واقع کار مکش را انجام مـی دهد.

ضمناً درون مسیر بعضی از بادگیر هایی کـه به سرداب راه پیدا مـی کند، طاقچه یـا گنجه ای درون دل دیوار تعبیـه مـی کنند و در چوبی بر آن مـی گذارند که تا بتوانند باد را کنترل کنند؛ بـه این معنی کـه در زمستان، درون گنجه را مـی بندند که تا ارتباط فضای داخل و خارج اتاق را قطع کنند. این گنجه ها درون اتاق، تقریباً کار یخچال های امروزی را انجام مـی دهند؛ بـه طوری کـه گوشت و ماست و پنیر و غذای شب مانده را درون گنجه مـی گذارند و در آن را مـی بندند که تا آن مواد از هوای گرم فضای داخل و دسترسی حیوانات خانگی (1) ۞ درون امان باشد. درون روستای «عقدا»، این گنجه های دیواری را اصطلاحاً «گمبیچه» (2) ۞ (/gom.bI.ĉā/) مـی نامند.

ضمناً از بادگیر علاوه بر تهویـه و موردی کـه ذکر آن گذشت، به منظور سرد نگه داشتن مواد غذایی، بـه روش بهتری نیز استفاده مـی کنند. به منظور این منظور، روی چوب مـیان قفسه بادگیر، یک قرقره چوبی بند مـی کنند و سپس از مـیان قرقره، ریسمانی مـی گذرانند کـه به پایین بادگیر مـی رسد و سر دیگر آن ریسمان را بـه صورت چهار رشته درون مـی آورند کـه به چهار گوشـه تخته مشبکی بـه طول و عرض تقریبی 70 سانتی متر، بسته مـی شود؛ کـه این تخته را اصطلاحاً «چووش» (/ĉo.Uŝ/) مـی نامند. سپس آن سر طناب را بـه مـیخ دیوار تالار مـی زنند و روی تخته مشبک، ماست، گوشت، پنیر و غذا هایی کـه باقی مـی ماند، مـی گذارند. به منظور آنکه تخته را بـه بالا و در معرض جریـان هوایی قرار بدهند، سر طناب را از مـیخ باز کرده و پایین مـی کشند که تا سر دیگر آن با واسطه قرقره ای کـه به تخته مشبک متصل است، بالا کشیده شود. درون این صورت، تخته مشبک بالا مـی رود و در معرض هوای سرد قرار مـی گیرد و از فاسد شدن مواد غذایی روی آن، جلوگیری مـی شود. یک فایده دیگر این کار، چنین هست که مواد خوراکی را از دسترسی حیوانات خانگی، دور نگه مـی دارد.

وجود بادگیر، با آب و هوای هر منطقه، درون رابطه مستقیم است؛ بـه طوری کـه هرچه از شدت گرمای هوا کاسته شود، بـه همان مـیزان، از تعداد بادگیر ها نیز کاسته خواهد شد؛ بـه عنوان مثال درون روستای کوهستانی «طزرجان» و «ده بالا» کـه هوای آنـها خنک است، بادگیر، به منظور اهالی، معنا و مفهومـی ندارد؛ درون صورتی کـه در بخش «مـیبد» کـه دارای آب و هوای گرم و خشک است، بـه تقریب مـی توان گفت کـه تمام مساکن، بادگیر دارند.

وجود بادگیر درون هر خانـه، معرف تعین و تشخص افراد آن خانـه است. بزرگی و کوچکی بادگیر، با موقعیت اقتصادی صاحب خانـه، ارتباط دارد؛ بـه نحوی کـه وقتی وارد یک روستای کویری مـی شویم، با نگاهی گذرا بـه وضعیت بادگیر ها، مـی توانیم موقعیت اقتصادی هر خانوار را بـه تقریب، مشخص کنیم؛ زیرا کـه خانـه های فقیر نشین (3) ۞ بادگیر ندارند و بعضی از آنان کـه بادگیر دارند، مصالح عمده بادگیر، خشت و گل، و بادگیر از گونـه یک طرفه هست و حتی تعداد چشمـه های آن، بسیـار کم است؛ درون صورتی کـه مصالح بادگیر عمده مالکان، بیشتر، خشت و آجر هست و بادگیر از گونـه چند طرفه هست و با تزییناتی همراه است.

اکثر بادگیر ها، یک طبقه است. فقط چند بادگیر درون سراسر یزد دیده شد کـه دو یـا سه طبقه است؛ بـه عنوان مثال درون روستای عقدا، یک بادگیر دو طبقه درون «رباط حاجی ابوالقاسم رشتی» مشاهده شد کـه معمرین راجع بـه کیفیت بنای آن، چنین اظهار نظر مـی کنند: "در گذشته بر اثر ناامنی، درون طبقه دوم آن آتش مـی افروختند که تا رخنـه و ورود دشمن را، بـه روستا های اطراف اطلاع دهند؛ و از طرفی، طبقه دوم، بـه عنوان برج راهنما به منظور کاروانیـان بـه حساب مـی آمده است." عده دیگری مـی گویند: "ساختن بادگیر دو طبقه، یک نوع هنر معماری است؛ زیرا ساختن آن، کار هر معماری نیست."

نظر دوم بـه حقیقت نزدیک تر است؛ زیرا امکان رفتن افراد بـه طبقه دوم، یـا امکان آتش افروزی درون آن نیست؛ و از جهتی، فرم ظاهری بادگیر کـه هشت ضلعی است، نشان مـی دهد کـه رعایت تناسب و زیبایی بادگیر به منظور معمار، درون درجه اول اهمـیت بوده است. همان طوری کـه در تصویر مـی بینید (4) ۞، بادگیر طبقه دوم، روی بادگیر طبقه اول ساخته شده است؛ ضمناً منفذ زیر بادگیر آن درست درون وسط منافذ دو طبقه بادگیر است. بادگیر طبقه دوم، کار هواکش را انجام مـی دهد؛ یعنی درون واقع این بادگیر طبقه دوم، وسیله بسیـار مناسبی هست برای سهولت نفس کشیدن چشمـه های بادگیر کناری طبقه اول.

در شـهر «تفت»، یک بادگیر سه طبقه کـه از نظر معماری بسیـار ارزنده است، مورد بررسی قرار گرفت. این بادگیر بـه عنوان نوعی تفاخر بـه حساب مـی آید؛ از طرفی، بادگیر سه طبقه درون تلطیف هوای خانـه، بسیـار موثر است. باد درون هر سمت و ارتفاعی کـه جریـان داشته باشد، بـه راحتی، بـه وسیله چشمـه های یکی از طبقات بادگیر، بـه داخل کشانده مـی شود.

بلند ترین و زیبا ترین بادگیر ها، بادگیر «باغ دولت آباد» یزد هست که ارتفاع آن 33 متر و 80 سانتی متر هست و تاریخ بنای آن بـه زمان «کریم خان زند» مـی رسد. حسن این بادگیر، درون دو قسمت خلاصه مـی شود:

1- زمـینـه بادگیر، هشت ضلعی هست و با ارتفاع زیـادی کـه چشمـه های آن دارد، طبیعی هست که باد درون هر جهت و ارتفاعی جریـان داشته باشد، بـه راحتی و با سرعت هر چه بیشتر، بـه قسمت زیر، هدایت مـی شود.

2- درون زیر بادگیر، حوضی هست که درون مـیان آن، فواره سنگی ای تعبیـه شده است؛ بـه طوری کـه وقتی باد بـه سطح آب مـی وزد، هوای خنک و مطبوعی ایجاد مـی کند.

ذکر این نکته لازم هست که درون مساکن زرتشتی، بر خلاف مساکن مسلمان نشین، از بادگیر، چندان خبری نیست؛ زیرا همان طوری کـه قبلاً بـه آن اشاره شد، بادگیر درون گذشته، بـه عنوان یک علامت تعین بـه حساب مـی آمده؛ بنابراین زرتشتیـان بـه علت اینکه درون مضایقی قرار داشتند، ساختن بادگیر، درون گذشته، برایشان مـیسر نبود. مثلاً درون شـهر تفت، هر موقع کـه زرتشتیـان مـی خواستند بادگیر بسازند، مـی بایست بـه لوطی های محل، بـه هر ترتیبی کـه شده باشد، باج بدهند. از طرف دیگر درون بعضی نقاط از جمله روستای «مبارکه» کـه یک روستای زرتشتی نشین درون حوالی تفت است، درون گذشته، بـه علت ناامنی، اهالی، مجبور بودند کـه مساکن آنان بـه صورت فشرده و مجتمع بنا گردد؛ بـه نحوی کـه مـی توان قسمت قدیمـی روستا را بـه صورت واحد، تلقی کرد. درون چنین مساکن فشرده ای، ساختن بادگیر، مقدور نبود؛ بـه همـین لحاظ، اهالی به منظور تهویـه منازل خود، بـه ایجاد چند روزنـه درون دل دیوار رو بـه سمت شمال کـه همراه با باد مطبوع هست یـا روزنـه هایی درون دو طرف سقف، قناعت مـی د.

ضمناً از مطالعاتی کـه درباره مساکن زرتشتی نشین تفت بـه عمل آمده است، این نکته استنباط مـی شود کـه اهالی به منظور مبارزه با ناملایمات هوای گرم درون تابستان و هوای سرد درون زمستان، منازل خود را بـه صورت «چهار صفه ای» درون آورده اند؛ بـه طوری کـه در هر زمانی از سال، بـه مقتضای آب و هوا، درون یکی از صفه ها بـه سر مـی برند؛ تابستان درون سمت جنوب، بهار درون سمت شمال، عصر های زمستان درون سمت شرق و صبح های زمستان درون سمت مغرب.

بادگیر را گذشته از خانـه های مس، به منظور خانـه باغات و مساجد و خنک نگه داشتن آب درون آب انبار ها نیز مـی سازند. تعداد بادگیر های آب انبار درون سراسر یزد، بـه تناوب بین یک که تا شش بادگیر، مشاهده شد. ضمناً بادگیر درون آب انبار، نقش مصونیت از گندیدگی آب را نیز ایفا مـی کند. به منظور این منظور، حتما بادگیر را طوری روی خزینـه آب انبار بسازند کـه مسلط بر آب باشد، والا آب آن بدبو و بدمزه خواهد شد. البته محاسبه بادگیر نسبت بـه خزینـه آب انبار، بـه تجربه و مـهارت بنا، بستگی دارد.

3- شیوه ساختن بادگیر ۩

بادگیر بر حسب زمـینـه و جهت آن، انواعی دارد کـه بعداً بـه توضیح آن، اشاره خواهیم کرد. درون اینجا بـه فنون ساختن یک بادگیر یک طرفه کـه بیشتر درون نواحی مـیبد و «اردکان» و بلوکات تابعه رواج دارد، قناعت مـی کنیم.

معماران محلی، به منظور ساختن بادگیر، بام (5) ۞ خانـه و از جایی کـه مشرف بـه اتاق کوچکی هست که به منظور بادگیر اختصاص داده اند، با خشت یـا با آجر، تنوره بادگیر را با مقطع مستطیل مـی چینند که تا به ارتفاع معینی برسند. سپس بالای این تنوره چهار دیواره را، دو چوب بـه طریق ضربدر -×- مـی گذارند؛ بـه نحوی کـه دو سمت هر چوب درون دو زاویـه مقابل مقطع، قرار مـی گیرد. سپس دیواره های سمت شرق و غرب و جنوب بادگیر را 2 که تا 2.5 متر بالا مـی آورند. سپس درون قسمت شمال کـه رو بـه «باد اصفهان» است، با نیمـه خشت یـا آجر نیمـه، بـه عرض 6 سانتی متر، روی تنوره را که تا ارتفاع معینی مـی چینند. معمولاً ارتفاع این تیغه ها، 40 سانتی متر بلندتر از سایر دیواره هاست. این تیغه ها را اصطلاحاً «پایـه» (/pA.yā/) مـی نامند. این پایـه ها، نوعی بادبه حساب مـی آید و از لحاظ معماری، فوایدی چند بر آن مترتب است:

1- بـه نمای بادگیر، جلوه خاصی مـی بخشد.

2- موجب استحکام ساختمان بادگیر مـی شود؛ زیرا درون اردکان و بلوکات تابعه، گاهی اوقات، گردبادی همراه با گرد و خاک بـه نام «پیچک» (/pI.ĉok/) مـی وزد کـه چنانچه بادگیر بدون پایـه باشد، بـه ساختمان آن، لطمـه وارد خواهد کرد.

3- بادگیر را درون سمت جنوب و مشرف بـه کوچه مـی سازند. طبیعی هست در صورت عدم داشتن پایـه، بـه ویژه درون گذشته کـه تا حدی ناامنی بر منطقه حکمفرما بود، سارقین از طریق منفذ بادگیر بـه داخل منزل راه پیدا مـی د.

عرض بین دو تیغه کـه اصطلاحاً «چشمـه» نامـیده مـی شود، بین 40 که تا 60 سانتی متر است. تعداد چشمـه های هر بادگیر، بستگی بـه عرض اتاق دارد؛ بـه طوری کـه برای اتاق های دارای عرض بین 3 و 5 و 7 متر، بـه ترتیب 5 و 7 و 11 چشمـه مـی گذارند. ضمناً درون این منطقه، رسم هست که تعداد چشمـه های بادگیر، نباید جفت باشد؛ زیرا به منظور صاحب آن، خوش یمن نیست و به قول خودشان «آمد» (/U.mad/) ندارد.

سقف دو پایـه را بـه صورت «چپیله» (/ĉā.pI.lā/) مـی پوشانند؛ بـه این ترتیب کـه دو خشت بـه صورت مایل بـه سمت بالا با دست نگه مـی دارند و سپس یک خشت، مابین آن دو خشت مـی گذارند.

بام بادگیر را بـه صورت خرپشته درون مـی آورند که تا در کشاندن هوای مطبوع یـا درون بیرون هوای گرم و آلوده، کمک کند؛ بعد، روی پشت بام بادگیر را بـه قطر 3 سانتی متر با «نیمچه کاه» (6) ۞ (/nIm.ĉā kA/) مـی پوشانند و گاهی اوقات، فاصله بین دو پایـه را با خشت و نیمچه کاه، تخت مـی کنند. سپس، دو یـا سه رگ آجر درون لبه های بام آن کار مـی گذارند؛ بـه طوری کـه هر طرف آجر ها 3 که تا 5 سانتی متر بیرون باشد و باران، لطمـه ای بـه دیوار های بادگیر، وارد نکند. چیدن آجر ها بـه این ترتیب، علاوه بر استحکام بادگیر، بـه زیبایی ظاهری آن نیز مـی افزاید. گاهی اوقات کف پشت بام را کاهگل مـی کنند و سپس یک ردیف آجر روی آن مـی چینند و فاصله بین آجر ها را با گچ و خاک، بند کشی مـی کنند. بعضی از افراد کـه امکان مالی بیشتری دارند، روی چشمـه های بادگیر را گچبری مـی کنند.

تعداد چشمـه های هر بادگیر، با بزرگی آن بادگیر، ارتباط مستقیمـی دارد و از طرفی، تعداد چشمـه های هر طرف بادگیر، با شدت باد همان طرف، و در مجموع با هوای هر منطقه، ارتباط دارد. ضمناً درون بعضی خانـه ها، گاهی به منظور فصل زمستان کـه احتیـاج بـه بادگیر نیست، چشمـه های بادگیر را با آجر یـا خشت، تیغه مـی کنند؛ یـا چنانچه درون قسمت پایین بادگیر، دریچه ای کار گذاشته باشند، آن را مـی بندند. این کار معمولاً هر ساله درون اواخر پاییز و در آستانـه زمستان، صورت مـی گیرد.

از آنجایی کـه در تابستان، اهل خانـه معمولاً درون اتاقک زیر بادگیر استراحت مـی کنند، احتمال دارد کـه پرندگان، خصوصاً کبوتران، درون چشمـه های بادگیر، آشیـانـه کنند و فضولات آنـها، روی ساکنان بریزد؛ بنابراین به منظور جلوگیری از این کار، چشمـه های بادگیر را با تور سیمـی یـا نرده های چوبی، مـی پوشانند.

4- انواع بادگیر ۩

بادگیر بر سه نوع است:

1- بادگیر اردکانی
2- بادگیر کرمانی
3- بادگیر یزدی

4-1- بادگیر اردکانی ۩

این نوع بادگیر، بیشتر درون منطقه اردکان دیده مـی شود. جهت چشمـه های بادگیر، رو بـه باد اصفهانی هست و از سمت غرب و شرق و جنوب، منفذ ندارد. بنای این نوع بادگیر، بـه نسبت سایر انواع بادگیر ها، که تا حدی ساده و از لحاظ اقتصادی نیز مقرون بـه صرفه است؛ و به همـین دلیل ممکن هست که به منظور هر اتاقی یک بادگیر بسازند.

4-2- بادگیر کرمانی ۩

بادگیر کرمانی کـه ساده و تقریباً محقر است، بـه خانـه خانواده های متوسط رو بـه پایین، اختصاص دارد. ساختن این نوع بادگیر، از عهده هر بنایی بر مـی آید و مصالح عمده آن، بیشتر، خشت و گل است. این نوع بادگیر را چون دو طرفه است، «بادگیر دو قلو» نیز مـی گویند. این بادگیر را درون مسیر باد های شناخته شده مـی سازند. کار این نوع بادگیر، که تا حدودی، بـه نسبت بادگیر های اردکانی، دقیق تر و ایده آل تر است؛ زیرا فشار باد بـه یک جهت، موجب تخلیـه سریع هوای گرم و آلوده از طرف دیگر مـی گردد. ضمناً بادگیر بیشتر آب انبار ها را نیز بـه صورت بادگیر کرمانی درست مـی کنند که تا از یک سمت آن، هوای خوش و مطبوع بـه آب برسد و از طرف دیگرش، هوای گرم بـه بیرون برود.

4-3- بادگیر یزدی ۩

بادگیر یزدی کـه از سایر انواع بادگیر ها بزرگتر است، معمولاً چهار طرفه ساخته مـی شود و به همـین لحاظ این بادگیر را درون بعضی جا ها، «بادگیر چهار طرفه» یـا «بادگیر چهار سو» هم مـی نامند. البته ساختمان آن از نظر معماری، از سایر انواع بادگیر ها، مشکل تر و پیچیده تر است. بـه این لحاظ، مـی توان آن را نوع برجسته ای از پدیده های هنر معماری بـه حساب آورد. ارتفاع آن، معمولاً زیـاد است. ضمناً مـیزان ارتفاع بادگیر بام خانـه و نوع چشمـه های هر سمت بادگیر، ارتباطی مستقیم با اوضاع جوی منطقه دارد. این نوع بادگیر، معمولاً مخصوص ثروتمندان هست و گاهی نیز درون خانـه های افراد متوسط روستایی و شـهری نیز ساخته شده است.

پاورقی:
کتاب یزدنامـه
در این کتاب مجموعه ای از مقالات و نوشته های مرتبط با یزد توسط ایرج افشار گرد آوری شده است. جلد اول این کتاب درون 8 فصل نگاشته شده است. درون فصل یزد نما مقاله «یزد درون شعر فارسی» کـه گزیده ای از اشعار علی بقا زاده (بقا)، محمدعلی ریـاضی، مـهربان خانی، عبدالحسین جلالیـان و باقر دهقانی هست و مقاله «یزدنما» اثر ایرج افشار قرار دارد. فصل کتاب شناسی شامل دو مقاله «تواریخ یزد» و «کتاب شناسی یزد» از ایرج افشار است. درون فصل متون پیشینـه سه مقاله «بخشی از منتخب التواریخ معینی» بـه تصحیح ژان اوپن، «بخشی از جلد دوم جامع مفیدی» بـه کوشش ایرج افشار و «تاریخ یزد درون تذکره جلالی عبدالغفور طاهری» بـه کوشش ایرج افشار آمده است. درون فصل پژوهش های تاریخی مقالات «کاکویـان یزد» اثر ا. بوسورث با ترجمـه پرویز اذکایی، «یـادداشت هایی درباره کاکویـان و اتابکان» اثر ایرج افشار، «دروازه های نـهصد و سی ساله» اثر جواد مجتهد زاده صهبا و عباس اقبال، «رشید الدین فضل الله همدانی وزیر و یزد» نوشته ایرج افشار، «کشاورزی یزد درون قرن هفتم» اثر رشید الدین فضل الله همدانی، «حمایت ها یک خانواده بزرگ یزدی درون عصر ایلخانان» اثر ژان اوبن با ترجه ع. روحبخشان، «قضیـه پول حاجی احمد افشار» نوشته محمد جعفر خورموجی و «فتنـه استاد محمد بنا درون یزد» نوشته یحیی نواب آمده است.فصل باستان شناسی و آثار باستانی شامل مقالاتی هست چون «مسجد جامع فهرج» اثر مـهندس محمد کریم پیرنیـا، «بادگیر پدیده ای زیبا و سهل و ممتنع» نوشته محمد تقی مصطفوی، «بادگیر های یزد و اسلوب ساختی آنـها» از علی اصغر شریعت زاده، «دخمـه های زرتشتیـان» اثر حسین مسرت، «ساختمان های یزد از دوره اتابکان که تا روزگار تیموریـان» نوشته ایرج افشار و «فهرست مـهمترین آثار تاریخی یزد و دوره شـهر» اثر ایرج افشار. درون فصل جغرافیـا و سفرنامـه دو مقاله «خاک یزد» از گروه آموزشی جغرافیـای یزد و «یزد درون سفرنامـه ریچاردز» نوشته دکتر محسن صبا آمده است. فصل فرهنگ و ادبیـات شامل این مقالات است: «مولانا شرف الدین علی یزدی» نوشته علی اصغر حکمت، «قصیده شـهاب ترشیزی درباره یزد» از محمد قهرمان، «جیحون یزدی» نوشته حبیب یغمایی، «عبدالوهاب طراز یزدی» نوشته علی باقرزاده (بقا)، «انجمن های ادبی یزد» نوشته اکبر قلمسیـاه، «سرگرمـی ها و بازی هاییشین یزد» نوشته علی اکبر شریعتی و «روزنامـه های یزد» نوشته حسین مسرت. فصل آخر با عنوان عکس، سند و تصویر شامل تصاویری قدیمـی از یزد با توضیح ایرج افشار مـی باشد.
.....
.....
.....

مـهدی

mehdi...@yahoo.com

سلام ! با اجازه شما درون وبلاگ خودمان نوشتیم . http://arjomandi1.blogfa.com
به ما سر بزنید . خوشحال مـیشویم از رهنمایی های شما !
همراهی از پنجره روشن !

4/24/2011 2:44:29 PM

نازنین

rin...@yahoo.com

بسیـار جالب و متناسب با همـه درخواستهای من از آن بود.
ممنون از مطالب مناسب و جالب شما.

8/24/2011 12:34:12 AM

فاطمـه

fat...@yahoo.com

عهای بیشتری بذارید.

12/14/2011 11:52:56 AM

علی رسد

ali...@yahoo.com

خیلی خوبه. عالیـه.....

12/24/2011 2:40:52 PM

خیلی عالیـه.
متن را بیشتر کنین.

12/25/2011 11:00:15 AM

sara

amsweetgirl[atsign]yahoo,com

ali bood faghat axo bishtar konid.

1/8/2012 12:00:27 AM

aderan

ncs...@yahoo.com

plane badgir lotfan.

4/24/2012 4:32:41 PM

بی تقصیر

خشونـه مطلبی گذاشتد خیلی خش بود

6/11/2015 10:46:57 AM

مجید

dehgha...@yahoo.com

عالی بود / ممنون از زحماتتون

2/16/2018 10:24:24 PM

محسن

eli...@gmail.com

سلام.برای کار پروژه دانشگاه ی بادگیر ساختیم با چوب و یونولیت و روکش کاهگل.اما جواب نداد و نتونست توی تست موفق بشـه.سوالم اینـه ک جنس باد گیر از چیـه و درصد مواد تشگیل دهنده بادگیر( چند درصد خاک وچقد اب و....)چقده؟
مـیخایم با تغییر جنس ببینیم جواب مـیده یـا نـه.لطفا جوابذ برام ایمـیل کنید 😘

2/28/2018 1:36:31 PM

هنگام چاپ: 12/14/2008 3:07:53 AM امتیـاز: 3.85 از 5 درون 85 رای شمار بازدید: 98384 شمار دیدگاه: 18

---

[GhoolAbad \ Yazd General Articles \ بادگیر های یزد و اسلوب ... تفاوت خشت و آجر چیست]

نویسنده و منبع | تاریخ انتشار: Fri, 20 Jul 2018 14:29:00 +0000

---

خلاصه: بررسی اقلیمـی، فرق بین آجر و خشت معماری و کاربرد یخچال های سنتی ایران زمـین. فرق بین آجر و خشت توضیح انواع آن ها و پراکنش جغرافیـایی آن ها، نحوه کار کرد و کاربرد آن ها.

کلمات کلیدی: یخچال، یخچال های سنتی، یخچال های خشتی، یخچال های گنبدی، یخچال های زیرزمـینی، یخچال های بدون طاق، یخچال های استخری.

کتاب: بررسی اقلیمـی ابنیـه سنتی ایران

نویسنده: دکتر وحید قبادیـان

ناشر: موسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران

دکتر وحید قبادیـان
در سال 1335 درون تهران متولد شد. فرق بین آجر و خشت دیپلم خود را درون رشته ریـاضی درون 1354 از دبیرستان البرز دریـافت کرد. وی دوره لیسانس و فوق لیسانس خود را درون رشته معماری درون دانشگاه ایـالتی اهایو درون آمریکا گذرانید و دکتری خود را درون سال 1379 درون همـین رشته از دانشگاه آزاد اسلامـی دریـافت کرد.
دکتر قبادیـان بـه مدت دو سال درون دانشگاه ایـالتی اهایو و از سال 1364 تاکنون درون دانشگاه های مختلف کشور تدریس نموده است. وی سخنرانی های متعددی درون زمـینـه معماری اقلیمـی و معماری معاصر درون مجامع دانشگاهی و تخصصی ایراد کرده است.
وی همچنین مقالات مختلفی را درون زمـینـه معماری اقلیمـی و معاصر درون نشریـات علمـی و حرفه ای منتشر کرده است.
وی کتاب هایی را تالیف یـا ترجمـه کرده هست که پاره ای از آن ها بدین عناوین هستند:
- طراحی اقلیمـی، دانشگاه تهران
- بررسی اقلیمـی ابنیـه سنتی ایران، دانشگاه تهران
- مبانی و مفاهیم درون معماری معاصر غرب، دفتر پژوهش های فرهنگی
- معماری پرش کیـهانی، دانشگاه آزاد اسلامـی

1- مقدمـه ۩

همان گونـه کـه آب انبار، جهت ذخیره آب بوده، یخچال نیز چاله ای به منظور نگهداری و حفظ یخ بوده است. یخ درون چله زمستان و در طی ماه های سرد سال تهیـه مـی شده و در طی فصول گرم، یخ ذخیره شده که تا شروع زمستان سال بعد مورد استفاده قرار مـی گرفته است.

با توجه بـه اینکه بخش اعظم ایران درون منصقه گرم و خشک واقع شده و تابستان ها درون کشور ما نسبتاً طولانی و درجه حرارت درون طی این فصل درون اغلب اوقات بیش از حد تحمل است، لذا نوشیدن آب سرد و یـا افشره خنک و بستنی درون این فصل مـی تواند بسیـار گوارا و مطبوع باشد. همچنین سالم نگه داشتن گوشت، لبنیـات و سایر مواد غذایی نیز استفاده از یخ را درون تابستان ضروری مـی سازد.

در این جاست کـه مـی بینیم معماری زیست اقلیمـی ایران پاسخگوی احتیـاجات و ملزومات زندگی انسان مـی شود بـه نحوی کـه در حرارت چهل درجه کرمان و یـا شیراز و بسیـاری از شـهر های ایران آب خنک به منظور اهالی همـیشـه فراهم بوده است. حتما گفت کـه کاربرد معماری اقلیمـی و نحوه استفاده از اقلیم و معماری درون جهت تامـین شرایط آسایش انسان درون طی فصول مختلف سال و در مناطق آب و هوایی درون جای جای قلمرو معماری گذشته ما ثبت شده است.

سموئل متیوس (1) ۞، از سردبیران مجله معروف و معتبر جغرافیـایی ملی (2) ۞ درون این مجله مـی نویسد: "چینی ها از هزاران سال قبل از مـیلاد مسیح، یخ را انبار مـی د. یونانی ها و رومـیان باستان خود را با برفی کـه در چاله هایی کـه با کاه پوشیده شده بود، خنک مـی د، اگر چه هیپوکریتس (3) ۞ -پزشک یونانی درون قرن چهارم و ینجم قبل از مـیلاد مسیح- عقیده داشت کـه آشامـیدن از یخ به منظور سلامت انسان مفید نیست. به منظور افراد اشرافی درون قرن 18 اروپا، داشتن یخ درون تابستان یک امر دلپذیر و استثنایی بود. ولی یکی از سیـاحان مـی نویسد کـه نحوه حفظ یخ درون ایران آنقدر پیشرفته هست که حتی فقیر ترین افراد نیز مـی توانند یخ داشته باشند." (4) ۞

2- نحوه تهیـه یخ و برف ۩

به کارگیری کلیـه عوامل اقلیمـی جهت ایجاد حرارت و یـا برودت مورد نیـاز، جزو اصول اولیـه معماری سنتی ایران بوده است. همان گونـه کـه از تابش آفتاب و مصالح ساختمانی جهت تامـین و ذخیره نمودن حرارت استفاده مـی شده، سرمای زمستان، دمای بسیـار پایین آسمان درون شب هنگام و عایق بودن نسبی عمق زمـین نیز بـه منظور ایجاد برودت و ذخیره آن مورد استفاده قرار مـی گرفته است.

سر جان شاردن (5) ۞ فیلسوف و سیـاح معروف فرانسوی کـه در زمان حکومت صفویـه چندین بار بـه ایران سفر کرده و به زبان فارسی آشنا بوده، درون سیـاحت نامـه خود درون مورد نحوه تهیـه یخ درون ایران مـی نویسد: "یخ درون نواحی خارجی شـهر و در نقاط غیر مسقف فروخته مـی شود و طرز تهیـه آن بدین قرار مـی باشد کـه در یک محوطه گودال عمـیقی رو بـه شمال حفر مـی کنند و در مقابل آن حوضچه های مربع شکلی بـه ابعاد 16 که تا 20 شست (به عمق چهل که تا پنجاه سانت) بـه مانند تشتکی فراهم مـی آورند. آنگاه شامگاهان اینـها را از آب مالامال ساخته و هنگامـی کـه صبحگاهان کاملاً منجمد مـی گردد، آن را با رنده باغبانی یـا شن کش مـی شکنند و قطعه قطعه مـی کنند و تمام این قطعات را درون گودال مزبور کـه توضیح داده شد، روی هم انبار مـی نمایند و آن را درون آنجا بـه قدر مقدور بـه تکه های کوچکتر مبدل مـی کنند، چون هر اندازه کـه یخ بیشتر خرد شود بهتر منجمد مـی گردد.

سپس این مربع ها را مانند روز گذشته با آب تازه پر مـیکنند و هنگام غروب با کدو های غلیـانی دسته دار (آبپاش) قطعات یخ گودال را آبپاشی مـی نمایند که تا بهتر بـه هم بچسبد. بعد از حداقل هشت روز کار مداوم بـه ترتیب مذکور، قطعات یخی بـه ضخامت پنج که تا شش پا بـه دست مـی آید و آن وقت شب هنگام مردم معمولی محله را جمع مـی آورند و اینان با فریـاد و هلهله و شادی عظیم درون حالتی کـه مشعل هایی درون دور و بر گودال افروخته اند، با آهنگ ساز و ابزار طرب کـه برای تهییج آنان نواخته مـی شود، درون گودال فرود مـی آیند و قطعات بزرگ یخ را روی هم مـی شکنند و مـیان هر دو تکه آب مـی پاشند که تا بهتر بـه هم بگیرد. درون مدت شش هفته یک یخچال یک توازی (6) ۞ و بیشتر بـه گودی و درازی و پهنای مطلوب انباشته و مالامال از یخ مـی گردد. برف بسیـار اوقات مانع کار مـی شود و خیلی اسباب زحمت مـی گردد ولی هنگام بارش آن را مـی روبند و به دقت تمام دور مـی سازند. ذوب برف موجب آب شدن یخ ها مـی گردد.

پس از اینکه یخچال پر شد، با یک قسم جگن دریـایی (نی) کـه بی زور نامند و در ایران درون کنار آب ها بـه دست مـی آید آن را مستور مـی سازند.

در فصل تابستان باز یخچال نیز جشن دیگری به منظور اهل محل فراهم مـی آورد. یخ را درون ایران بـه خربار مـی فروشند کـه هجده سو ارزش دارد و از دو قطعه یخ کـه هر یک بـه وزن شصت لیور هست تشکیل شده است. خرده تکه های یخ بـه مردم محله، کـه هنگام کار یـاری کرده اند تعلق مـی گیرد. هری صبحگاهان توشـه خود را باز مـی ستاند.

آنچه درون یخ های ایران شایـان توجه و مطبوع مـی باشد، زیبایی و تمـیزی خاص آن هاست، چنانکه کوچک ترین تیرگی و ی درون آن نمـی توانید مشاهده کنید. آبی کـه از دل سنگ بیرون مـی آید، روشن تر و شفاف تر از آن جلوه نمـی نماید.

برف را نیز با وجود فراوانی یخ، درون محل های مناسب و ممکن الوصول محافظت مـی کنند و لطافت آن بیشتر منظور است، چون نوشیدنی ها، مخصوصاً شربت و افشره با برف مطبوع تر مـی شوند." (7) ۞

آب مورد نیـاز یخچال ها ازطریق آب نـهر ها و یـا قنات ها تهیـه مـی شده است. این آب را بـه یک زمـین مسطح کرت شده (مانند زمـین مزارع کـه شیـار هایی پیوسته به منظور انتقال آب با قسمت های مختلف درون داخل زمـین کنده شده) و یـا همان گونـه کـه شاردن درون سفر نامـه خود ذکر نموده، درون چاله هایی بـه عمق 40 که تا 50 سانتی متر هدایت مـی د.

بر اثر سرمای هوا درون زمستان و تابش حرارت از آب گرم بـه آسمان سرد درون شب هنگام، آب یخ مـی زده و هنگام سحر یخ درست شده بـه داخل مخزن یخچال منتقل مـی شده است. درون سمت جنوبی کرت ها و یـا چاله ها، یک دیوار بلند خشتی و یـا گلی وجود داشته که تا در طی روز محوطه تهیـه نمودن یخ (یخ بند) درون زیر سایـه دیوار باشد و حرارت روز درون این مکان کمتر ذخیره گردد و در نتیجه دمای آن درون شب نسبت بـه زمـین های مجاور کمتر بوده و آب سریعتر یخ ببندد. اغلب درون سمت های شرقی وغربی نیز دیوار هایی با طول کمتر، به منظور جلوگیری ازتابش آفتاب درهنگام طلوع و غروب برمحل یخ بند احداث مـی د (اشکال 6 و 8).

مـیزان یخ زدن آب بستگی بـه دمای هوا و ابری بودن آسمان داشته است. درون شب هایی کـه هوا بسیـار سرد و آسمان عاری از ابر بوده (ابر بـه عنوان عایق تبادل حرارت تابشی بین زمـین و آسمان عمل مـی کند) مـی توانستند عمق آب را به منظور یخ زدن بیشتر بگیرند، ولی برعدر شب هایی کـه هوا نسبتاً گرمتر و یـا آسمان ابری بوده، عمق آب را کم مـی گرفتند که تا یخ ببندد.

جهت خنک نمودن آشامـیدنی ها ازبرف نیز استفاده مـی شده است. بـه این منظور درون مناطق کوهستانی و برف گیر، برف را متراکم و سپس چال مـی د و در تابستان این برف را به منظور مصرف بـه شـهر حمل مـی د.

در کرمان برف را از منطقه حسین آباد جوپار با الاغ بـه شـهر مـی آوردند. این برف را هنگام حمل درون خورجین هایی از پشم بز مـی گذاشتند که تا در حین ذوب شدن، خورجین آن سنگین نشود. درون زنجان، همدان و شیراز نیز برف را از کوهستان مـی آوردند. درون شیراز برف را با گاری حمل مـی د و آن را بـه صورت قطعات مکعب شکل درنمد و یـا حصیر نگاه مـی داشتند. برف کوبیده شده درون مغازه ها بـه فروش مـی رسیده. این برف را به منظور خنک آب، درون آن مـی ریختند و مـی نوشیدند. مادربزرگ نگارنده (8) ۞ کـه در اصفهان ساکن مـی باشد، تعریف مـی کند کـه در بعضی از خانـه ها نیز درون زمستان برف را درحصیر و یـا کاه درون داخل زمـین مدفون مـی د.

3- نحوه حفظ یخ ۩

جهت نگهداری و ذخیره یخ بـه مدت طولانی، احتیـاج بـه یک عایق حرارتی خوب بوده است. بدین منظور یخ را درون داخل چالی کـه در درون زمـین کنده مـی شده، حفظ مـی د. جهت حفاظت از این یخ سه نوع یخچال درون ایران متداول بوده کـه در اینجا نحوه احداث و کارکرد هر یک توضیح داده خواهد شد.

3-1- یخچال گنبدی ۩

یخچال هایی کـه برفراز چال یـا مخزن یخ آن ها یک گنبد بزرگ خشتی ساخته مـی شده درون حاشیـه کویر مرکزی و نواحی شمال شرقی کشور احداث شده است. این یخچال ها دارای یک چال بزرگ مخروطی شکل بوده اند. درون پایین چال یک راه آب بوده و آبی کـه از یخ ها ذوب مـی شده، از طریق آن بـه چاه منتقل مـی شده هست (شکل 9).

ابعاد چال ها متفاوت بوده؛ یکی از بزرگترین یخچال های ایران، یخچال مـیبد هست (اشکال2 و 3). قطر دهانـه چال آن 13 متر و عمق آن حدود 6 متر است. درون دور که تا دور این چال یک سکو جهت رفت و آمد بـه عرض 1.5 متر وجود دارد.

بعد ازسکو، پوسته قطور گنبد قرار گرفته است. گنبد کـه همـیشـه از نوع دورچین (9) ۞ بوده با خشت خام ساخته مـی شده. بـه جهت مقاومت و ایستایی بهتر گنبد و همچنین کاهش هزینـه ساخت آن، ضخامت پوسته گنبد از پایین بـه بالا کاهش مـی یـافته که تا وزن گنبد کمتر شود و مرکز ثقل آن درون ارتفاع پایینتری قرار گیرد و همچنین مصالح و نیروی بدنی کمتری صرف احداث آن شود. ارتفاع گنبد مـیبد حدود 15 متر و ضخامت پوسته آن درون پایین 240 سانتی متر ودربالا 20 سانتی متر یعنی بـه طول یک خشت است. بـه همـین دلیل هست که گنبد یخچال از بیرون بـه صورت پله ای مـی باشدکه این خود یک مزیت جهت تعمـیر و نگهداری گنبد های عظیم یخچال ها بوده است. زیرا هر ساله حتما یک لایـه کاهگل بر روی سطح خارجی گنبد کشیده شود که تا آن را درمقابل بارندگی، تابش آفتاب و تغییرات جوی حفظ کند و پله های روی گنبد سکویی جهت انجام این کار بوده است. البته بین این پله ها یـا سکو ها یک ردیف پله های کوچکتر نیز مـی ساختند که تا کارگران بتوانند بین سکوها رفت و آمد کنند (شکل 11).

معمولاً درون سمت شمالی گنبد، دیوار سایـه انداز قرار داشته و در سمت شمال این دیوار محل یخ بند بوده است. قطر دیوار سایـه انداز یخچال مـیبد 2 متر و طول دیوار جنوبی 42 متر و دیوار های شرقی و غربی هر یک 20 متر است.

یخچال ها اغلب دو درون داشته اند، یکی درون سمت شمال بین محل یخ بند و چال و دیگری درون سمت جنوبی یخچال. درون زمستان از درون شمالی استفاده مـی شده و یخ را از یخ بند بـه داخل یخچال مـی آوردند و از طریق شیبی کـه بین درون و چال بوده، یخ را بـه داخل یخچال سر مـی دادند.

در سمت جنوبی هنگام تابستان باز مـی شده و یخچالدار از طریق این درون یخ را تحویل مردم مـی داده است. درون مواقعی کـه از درون ها استفاده نمـی شده، آن ها را با یک تیغه خشت وگل مسدود مـی کرده اند.

در سمت جنوبی داخل چال، یک راه پله وجود داشته که تا یخچالدار بتواند بـه لایـه های پایین تر یخ دسترسی داشته باشد (شکل 9).

ارتفاع بسیـار بلند یخچال کـه در بعضی از مناطق بلندترین یـا یکی از بلندترین ساختمان های شـهر یـا روستا بوده (مانند یخچال شـهر مـیبد درون استان یزد و یخچال زواره درون استان اصفهان) بـه این دلیل بوده کـه در طی روز های گرم تابستان، خصوصاً درون حاشیـه مرکزی، کـه تابش آفتاب درون یخچال را گرم مـی کند، گرما درون ارتفاع بالاتری قرار گیرد و سطوح پایینتر خنکتر باشد

در کرمان اغلب یخچال ها درون اختیـار اشخاصی بـه نام حلوایی بوده است. کار حلوایی درون تابستان پالوده (10) ۞ فروشی بوده و در زمستان حلوا مـی فروختند. بـه همـین دلیل بـه نام حلوایی معروف بودند. کلاً درون کرمان یخچال ها یـا وقفی بودند و یـا درون اختیـار حلوایی ها بوده است.

بر طبق مشاهدات نگارنده، از این نوع یخچال ها دو عدد درون کرمان، دو عدد درون کاشان، یکی درون زواره، یکی درون نایین، یکی درون ابرقو، یک عدد درون بم، یک عدد درون مـیبد، دو عدد درون سیرجان، دوازده عدد درون سبزوار، یک عدد درون شاهرود، یک عدد درون دامغان، بقایـای دو عدد درون قوچان و تعدادی درون روستا های حاشیـه شمالی دشت کویر باقی مانده است.

3-2- یخچال های زیرزمـینی ۩

نوع دیگری یخچال درون نواحی شمال مرکزی ایران مانند تهران و ساوه و مناطق شمال غرب کشور مانند زنجان، همدان و تبریز ساخته مـی شده کـه عملکرد آن مانند یخچال گنبدی بوده ولی شکل کالبدی آن متفاوت است. بخش عمده ای از بدنـه این گونـه یخچال ها درون داخل زمـین بوده و دیوار های قطور آن با سنگ لاشـه و یـا آجر و ملات های آبی مانند ملات ماسه آهاروج ساخته مـی شده و سقف غالباً آجری آن ازنوع طاق و تویزه و یـا طاق آهنگ بوده هست (اشکال 12، 13 و 15).

مطابق شکل 12 بعد ازمنجمد شدن یخ ها درون کرت ها، آن ها را از دریچه زیر طاقی بـه داخل یخچال مـی ریختند. سپس درون هر نوبت کـه یخ ریخته مـی شده، بر روی آن آب مـی پاشیدند که تا توده یخ بـه صورت یکپارچه درآید. درون این یخچال ها بین لایـه های یخ و روی یخ را با کاه نمـی پوشاندند زیرا اقلیم این مناطق نسبتاً سرد هست و یخ درون یخچال که تا تابستان بـه صورت منجمد باقی مـی مانده است.

در هنگام تابستان یخچالی یخ را از درب پایین تحویل مردم مـی داده. این درون از طریق یک راه پله با سطح زمـین مرتبط مـی شده هست (شکل 13).

در اینجا حتما متذکر شد کـه در مناطق غرب و شمال غرب کشور بـه دلیل آنکه هوا درتابستان نسبت بـه مناطق حاشیـه کویر خنکتر است، لذا مصرف یخ کمتر بوده و در نتیجه تعداد این نوع یخچال ها نسبت بـه یخچال های گنبدی درون حاشیـه کویر کمتر بوده است. همچنین حتما توجه داشت کـه در نواحی سردسیر، استفاده از یخ طبیعی دامنـه کوهستان ها کـه در سایـه قرار داشته، متداول بوده، چنانچه درون همدان درون محلی بـه نام چشمـه فرشته درون دامنـه کوه الوند همـیشـه یخ یـافت مـی شده است.

یکی اونـه های یخچال های زیرزمـینی کـه نسبتاً سالم مانده، درون جنوب شرقی شـهر ساوه، جنب باغ جوزقی قرار دارد کـه توسط مـیرزا محمود حکیم بنا گردیده است. عرض این یخچال حدود 3.5 متر و طول آن 12 متر هست و 5 متر از ارتفاع یخچال از سطح طبیعی زمـین پایینتر است. ضخامت دیوار های آن حدود 80 سانتی متر هست که با آجر قزاقی بـه ابعاد 25 * 25 سانتی متر و ملات ماسه آهک و خاکستر ساخته شده است. فاصله تویزه های طاق ازیکدیگر حدود 3 متر هست (اشکال 13، 14 و 15).

اغلب یخچال های زیرزمـینی نیز مانند یخچال های گنبدی بـه دلیل اینکه دارای ابعاد بزرگی بوده اند و به محوطه نسبتاً زیـادی جهت تهیـه یخ نیـاز داشته اند و از آنجایی کـه قیمت یخ نسبتاً ارزان بوده، لذا از لحاظ اقتصادی ایجاب مـی کرده کـه در حومـه شـهر کـه قیمت زمـین ارزانتر بوده، قرار داشته باشند.

مادام دیولافوا درون مورد یخچال های تبریز مـی نویسد: "در موقع مراجعت بـه قونسولخانـه از نزدیک یخچال عبور کردیم. این بنا ها مخصوص فراهم یخ هستند یعنی درون زمستان یخ را، درون آنجا انبار کرده و در که تا بستان بـه بازار مـی آورند و به ساکنین مـی فروشند. تهیـه یخ بسیـار سهل هست وبا زحمت کمـی بـه دست مـی آید. درون زمستان ها گودال هایی کـه در پهلوی دیوار های بلند واقع شده پر از آب مـیکنند که تا شب یخ ببندد و صبح کارگران یخ را شکسته و قطعات آن را درون زیرزمـینـهای مسقفی مـی ریزند و برای تابستان ذخیره مـی کنند." (11) ۞

در زنجان یخ را با گاری از یخچال های زیرزمـینی بـه داخل شـهر مـی آوردند و در محله های شـهر درون دکان یخ فروشی آن را مـی فروختند. این دکان ها علاوه بر یخ، مـیوه و سبزی و از این قبیل نیز مـی فروختند. درون خانـه ها یخ را درون یک جعبه کـه کاه درون آن بوده نگه مـی داشتند و هوای ساکن بین لایـه های کاه بـه عنوان عایق حرارتی، یخ را بـه صورت منجمد بـه مدت چهار الی پنج ساعت نگه مـی داشته است.

در اغلب خانـه ها درون تهران کـه دارای آب انبار بوده، یخ را درون محل پاشیر آب انبار کـه دمای آن نسبت بـه بیرون حدود 10 درجه خنکتر بوده، نگه مـی داشتند. البته درتهران نیز یخ را درون داخل کاه قرار مـی دادند.

اگرچه از یخچال های زیرزمـینی درون تهران دیگر اثری نماده، ولی بـه علت اهمـیت آن ها، هنوز بعضی از قسمت های پایتخت بـه نام سابق آنـها یعنی یخچال خوانده مـی شود. مانند کوچه مـهر درون شمال خیـابان منوچهری و همچنین سمت غربی محله قلهک درون شمال تهران کـه به نام یخچال معروف است، هرچند کـه دیگر هیچ یخچالی درون این دو محل وجود ندارد و اکثر اهالی آن ها و همچنین سایر محلات تهران بجز یخچال برقی چیز دیگری را بـه نام «یخ چال» نمـی شناسند.

بنابر صافی و تمـیزی یخ، قیمت و نوع استفاده از آن فرق مـی کرده است. یخی کـه دارای قدری خاک و خاشاک بوده به منظور مصرف بستنی فروشی ها بوده زیرا یخ مستقیماً با بستنی تماسی پیدا نمـی کرده و ظرف فلزی بستنی را درون داخل یخ مـی گرداندند که تا بستنی درست شود. یخ مرغوبتر را به منظور قصابی ها و یخ صاف و تمـیز کـه به نام یخ بلوری و یـا یخ شیشـه ای معروف بوده، به منظور مصرف خانگی و جهت آشامـیدن استفاده مـی شده است.

البته روش های دیگری نیز به منظور خنک نمودن آب وجود داشته هست و بدین منظور از کوزه گلی بدون لعاب و یـا مشک استفاده مـی د. بـه علت منفذ های بسیـار ریز کوزه گلی، آب بـه خارج آن نفوذ مـی کند و بعد از تبخیر از روی سطح کوزه، باعث برودت آب مـی شود (برودت تبخیری)، و چنانچه ابن اخوه (12) ۞ ، درون مورد وظایف سقا مـی نویسد: "باید کوزه ها را بیـاویزد که تا هوا بدان ها برخورد و خنک کند." (13) ۞ روی مشک را نیز قدری آب مـی ریختند که تا بعد از تبخیر آن، آب داخل مشک خنک شود. با قرار کوزه و یـا مشک آب درون مسیر جریـان هوا، این امر تسهیل مـی شده است. استفاده از این روش به منظور خنک نمودن کوزه آب درون روستا ها و مشک آب درون بین عشایر هنوز متداول است. (14) ۞

3-3- یخچال بدون طاق ۩

نوع سوم یخچال کـه بدون طاق بوده درون اصفهان بنا مـی شده و مانند سایر یخچال های سنتی، که تا سی الی چهل سال قبل مورد استفاده قرار مـی گرفته است. این نوع یخچال دارای دیواری بـه ارتفاع چهار که تا پنج متر و به طول دوازده متر بوده است. درون سمت نسار (شمالی) این دیوار یک استخر بـه عمق پنج الی شش متر و طول و عرض دوازده درون پنج متر مـی ساختند. یخ را مانند روشی کـه در قسمت اول همـین فصل توضیح داده شد، درون طی شب تهیـه مـی د و در هنگام سحر، آن را بـه داخل استخر انتقال مـی دادند.

همانگونـه کـه شاردن درون سفرنامـه خود نوشته و درابتدای این فصل بـه آن اشاره شد، یخ هایی را کـه به داخل یخچال مـی ریختند ابتدا بـه قطعات کوچکتر تقسیم مـی د و سپس روی آن آب مـی گرفتند که تا یخ های شکسته شده بـه صورت یک توده یکپارچه درآید. سپس روی آن حصیر قرار مـی دادند و یـا یک لایـه کاه مـی ریختند و پس از آن لایـه بعدی یخ را شروع مـی د. بدین ترتیب یک لایـه حصیر و یـا کاه بین هر دو لایـه یخ قرار مـی گرفت و در تابستان درون هنگام فروش یخ، شکستن و برداشتن هر لایـه یخ آسانتر بوده که تا اینکه بخواهند یخ کل استخر را بشکنند. درون ثانی هر لایـه یخ را کـه مـی خواستند بردارند، لایـه کاه زیر آن عایقی بوده به منظور بقیـه یخ های استخر. قرار حصیر وکاه درون بین لایـه های یخ درون یخچال های گنبدی نیز متداول بوده است.

پس از پایـان کار، روی سطح یخ ها را با کاه بـه ارتفاع یک الی دو متر مـی پوشاندند و در ماه های گرم سال بـه تدریج از این یخ ها استفاده مـی د. ظرفیت این یخچال ها درون اصفهان بـه قدری بوده کـه مقداری از یخ به منظور سال بعد باقی مـی مانده است. که تا آن جا کـه نگارنده اطلاع دارد، از این نوع یخچال ها هیچ اثری باقی نمانده است.

4- موخره و نتیجه گیری ۩

اغلب یخچال ها مانند آب انبار ها، عام المنفعه بوده اند و همـه مـی توانستند از یخ آن استفاده کنند. ارنست هولستر درون مورد یخچال های اصفهان مـی نویسد: "یخچال های بسیـاری وجود دارد و برخی از آن ها نیز خصوصی هست و فقیران نیز مـی توانند از آن به منظور خنک نمودن آب استفاده کنند. اساساً شربت و مـیوه را درون همـه دکان ها با یخ نگه مـی دارند. تکه های بزرگی از آن را بار خر مـی کنند و در همـه جای شـهر بـه فروش مـی رسانند." (15) ۞ البته درون اصفهان اهالی مـی توانستند یخ را درون بازار و همچنین درون محل یخچال خریداری کنند.

لازم بـه ذکر هست که درون مناطق جنوبی کشور کـه دمای هوا درون شب بـه ندرت بـه زیر صفر مـی رسد، یخچال وجود نداشته. درون سواحل دریـای خزر نیز بـه سبب رطوبت هوا و نوسان بسیـار کم درجه حرارت درون طی شبانـه روز یخچال وجود نداشته است. درون این سواحل مدت زمانی کـه درجه حرارت بـه زیر صفر مـی رسد بسیـار کم هست و جهت تهیـه نمودن یخ به منظور یخچال کافی نمـی باشد. البته درون اینجا نیز مانند سایر مناطق ایران، درون مواقعی کـه برف مـی باریده آن را بـه صورت متراکم درحصیرو یـا کاه به منظور مصرف تابستان درون داخل زمـین چال مـی د.

برخلاف آب اکثر آب انبار ها کـه گوارا و بهداشتی بوده، یخ یخچال ها چنین خصوصیتی نداشته؛ بـه دلیل اینکه یخ درون محیط باز یخ بند تهیـه مـی شده و کرت ها و یـا چال های یخ بند درون داخل خاک کنده مـی شده و هیچگونـه اندودی روی خاک کشیده نمـی شده، بنابراین یخ یخچال ها خالی از خاک و خاشاک نبوده است. لذا با ظهور یخچال نفتی و پس از آن یخچال برقی، یخچال های سنتی بـه تدریج منسوخ شدند، درون صورتی کـه با وجود اب لوله کشی شـهری، هنوز بعضی از آب انبار های قدیمـی درون نواحی حاشیـه کویر فعال مـی باشند و مورد استفاده قرار مـی گیرند.

هم اکنون تعداد انگشت شماری از یخچال های گنبدی و زیرزمـینی درون حومـه شـهر های ایران باقی مانده است. همـین تعداد معدود از یخچال های باقی مانده هم درون حال حاضر مخروبه هستند و مخزن داخل یخچال ها اکثراً پر از مواد زباله و گاهی لاشـه سگ و گربه مـی باشد.

بوی تعفن داخل این یخچال ها بـه حدی هست که هر سیـاح کنجکاو و یـا محققی را فراری مـی دهد. البته این یخچال های بی مقدار یـادآور زندگی اجداد و نیـاکان این آب و خاک هست و گواه نحوه جوابگویی بـه احتیـاجات زندگی روزمره آنـها با استفاده از شیوه های ساده و طبیعی و یـا بـه عبارت دیگر روشـهای زیست اقلیمـی است. جای بسی تاسف هست که آخرین یخچال شـهر یزد، از مراکز مـهم معماری سنتی ما، چند سال قبل توسط مالک بـه لحاظ مسایل اقتصادی تخریب شد.

مطلبی کـه جهت حفظ سایر ابنیـه سنتی عنوان مـی شود، درون این مورد نیز مصداق پیدا مـی کند. یـافتن عملکرد صحیح و مناسب با توجه بـه مقتضایـات زمان و مکان از جمله بهترین روش ها مـی باشد. درون شـهر سبزوار پنج عدد از یخچال های قدیمـی مدتی بـه عنوان انبار مـهمات ارتش مورد استفاده قرار مـی گرفته است. درون حال حاضر یکی از یخچال های باقی مانده سبزوار آغل ان مـی باشد (شکل20). یکی دیگر از یخچال ها نیز توسط مالک آن تبدیل بـه یک چای خانـه شده و هم اکنون فعال مـی باشد (اشکال22 و 23).

شایـان ذکر هست که یخچال مویدی (اشکال 1 و 24) کـه قبلاً درون زمـین های وقفی مویدی درخارج از شـهر کرمان واقح بوده، درون حال حاضر بـه لحاظ توسعه کرمان، درون داخل شـهر قرار گرفته. که تا آنجا کـه نگارنده اطلاع دارد، این یخچال تنـها یخچالی درون ایران هست که مرمت شده و در سال های اخیر نیز پارکی درون اطراف آن احداث شده است.

در زمان پیش از انقلاب قرار بر این بود کـه این یخچال تبدیل بـه یک زورخانـه شود کـه به انجام نرسید. فعلاً نظر بر این هست که این بنا به منظور تبدیل شدن بـه تماشاخانـه درون اختیـار کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان قرار گیرد.

در اینجا با استفاده از لغتنامـه دهخدا بعضی از لغات مرتبط با یخچال کـه با منسوخ شدن یخچال از فرهنگ روزمره مردم خارج شده ذکر مـی شود:

◊ یخچالی: رییس یـا صاحب یـا مستاجر یخچال.
◊ یخچالبان: آنکه مراقبت و نگهبانی یخچال را بـه عهده دارد.
◊ یخچالدار:ی کـه به بستن آب درون زمـینـهای یخچال به منظور یخ زدن و ریختن قطعات یخ بسته درگودال های یخچال و نگهداری آن اشتغال دارد.

پاورقی:
کتاب بررسی اقلیمـی ابنیـه سنتی ایران
این کتاب درون سه بخش تدوین شده و شامل چهارده فصل است.
در بخش اول، «اقلیم و تقسیم بندی معماری اقلیمـی ایران» مقدمتاً عوامل اقلیمـی و خصوصیـات هر یک از این عوامل توضیح داده شده است. سپس تقسیم بندی و شرایط آب و هوایی مناطق مختلف ایران مورد بررسی قرار گرفته. درون رابطه با هر منطقه، خصوصیـات اقلیمـی، بافت شـهری، فرم بنا، ابنیـه مس و نوع مصالح بحث شده است.
در بخش دوم، «شـهر، اقلیم و ساختمان» سازمان فضای شـهری و پیشینـه تاریخی ساختمان های مختلفی مانند ابنیـه تجاری، مذهبی، آموزشی و خدماتی عنوان شده و تمـهیدات اقلیمـی بـه عمل آمده درون هر یک از این ساختمان ها درون اقلیم های متفاوت ذکر گردیده است. بـه این ترتیب هر معمار و یـا طراحی کـه تصمـیم بـه طراحی هر یک از بنا های فوق درون مناطق مختلف ایران دارد، مـی تواند با خواندن فصل مربوطه، با تاریخچه و روش های طراحی و اجرایی و همچنین اصول اقلیمـی بـه کار رفته درون آن نوع بنا آشنا شود.
در بخش «ضمایم» کـه آخرین بخش کتاب است، آمار اقلیمـی شـهر های مختلف ایران و آمار مصالح ساختمانی مورد استفاده درون هر منطقه و بالاخره فهرست نام جای ها، منابع و اشکال ذکر گردیده است. درون انتها نیز مقدمـه و زیرنویس اشکال به منظور علاقه مندان غیر ایرانی، بـه زبان انگلیسی نگاشته شده است.
.....
.....
.....

سولماز

solma...@yahoo.com

مطالب عالی بود. دوست دارم اگر اطلاعات بیشتری از یخچال دارید، درون صورت امکان ثبت نمایید.

4/5/2012 8:40:32 AM

بسیـار عالی بود. خیلی کم مقاله راجع بـه یخچال ها پیدا مـیشـه. خیلی کمکم کرد.

4/30/2012 12:13:06 PM

سمـیرا

ممنون خیلی کامل بود .

12/11/2012 4:46:00 PM

اطلاعات جالبی مرقوم فرموده اید.ممنون

4/12/2013 5:17:56 PM

تاوپلج

فکر کنم کـه با مطالعه ی این مقاله بـه حداقل ها درون این خصوص دست یـافتیم.
سپاسگزار

4/12/2013 5:21:17 PM

ali.a...@yahoo.com

پس دانلود کجاست با این سایت بوقققققق

4/19/2013 11:37:45 AM

مونا

hs...@yahoo.com

واقعا ممنون
بازم از این کارا ید!!

10/8/2013 7:47:37 PM

مـهردادصالحی دانشجوی کارشناسی معماری

meh...@yahoo.com

خوب بود ولی بهتر هم مـیتونست باشـه

10/19/2013 11:58:01 AM

ابوالقاسم امـینی

aras...@yahoo.com

بسیـار متن شیوا و گیرایی بود. بنده ساکن شـهر سنخواست درون خراسان شمالی هستم. بقایـای یکی از این یخچال ها درون قسمت دیوار شمالی قلعه قدیم موجود است. این یخجال از نوع اول است.

4/18/2014 12:55:54 AM

محمد

mh...@gmail.com

خوب بود ...............................................

7/31/2017 12:14:09 PM

هنگام چاپ: 6/8/2007 11:04:34 PM امتیـاز: 4.22 از 5 درون 117 رای شمار بازدید: 94231 شمار دیدگاه: 18

---

[GhoolAbad \ Yazd General Articles \ یخچال های سنتی فرق بین آجر و خشت]

نویسنده و منبع | تاریخ انتشار: Fri, 20 Jul 2018 14:07:00 +0000

---

خلاصه: بررسی اقلیمـی، برف در اصفهان در سال 96 معماری و کاربرد یخچال های سنتی ایران زمـین. برف در اصفهان در سال 96 توضیح انواع آن ها و پراکنش جغرافیـایی آن ها، نحوه کار کرد و کاربرد آن ها.

کلمات کلیدی: یخچال، یخچال های سنتی، یخچال های خشتی، یخچال های گنبدی، یخچال های زیرزمـینی، یخچال های بدون طاق، یخچال های استخری.

کتاب: بررسی اقلیمـی ابنیـه سنتی ایران

نویسنده: دکتر وحید قبادیـان

ناشر: موسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران

دکتر وحید قبادیـان
در سال 1335 درون تهران متولد شد. برف در اصفهان در سال 96 دیپلم خود را درون رشته ریـاضی درون 1354 از دبیرستان البرز دریـافت کرد. وی دوره لیسانس و فوق لیسانس خود را درون رشته معماری درون دانشگاه ایـالتی اهایو درون آمریکا گذرانید و دکتری خود را درون سال 1379 درون همـین رشته از دانشگاه آزاد اسلامـی دریـافت کرد.
دکتر قبادیـان بـه مدت دو سال درون دانشگاه ایـالتی اهایو و از سال 1364 تاکنون درون دانشگاه های مختلف کشور تدریس نموده است. وی سخنرانی های متعددی درون زمـینـه معماری اقلیمـی و معماری معاصر درون مجامع دانشگاهی و تخصصی ایراد کرده است.
وی همچنین مقالات مختلفی را درون زمـینـه معماری اقلیمـی و معاصر درون نشریـات علمـی و حرفه ای منتشر کرده است.
وی کتاب هایی را تالیف یـا ترجمـه کرده هست که پاره ای از آن ها بدین عناوین هستند:
- طراحی اقلیمـی، دانشگاه تهران
- بررسی اقلیمـی ابنیـه سنتی ایران، دانشگاه تهران
- مبانی و مفاهیم درون معماری معاصر غرب، دفتر پژوهش های فرهنگی
- معماری پرش کیـهانی، دانشگاه آزاد اسلامـی

1- مقدمـه ۩

همان گونـه کـه آب انبار، جهت ذخیره آب بوده، یخچال نیز چاله ای به منظور نگهداری و حفظ یخ بوده است. یخ درون چله زمستان و در طی ماه های سرد سال تهیـه مـی شده و در طی فصول گرم، یخ ذخیره شده که تا شروع زمستان سال بعد مورد استفاده قرار مـی گرفته است.

با توجه بـه اینکه بخش اعظم ایران درون منصقه گرم و خشک واقع شده و تابستان ها درون کشور ما نسبتاً طولانی و درجه حرارت درون طی این فصل درون اغلب اوقات بیش از حد تحمل است، لذا نوشیدن آب سرد و یـا افشره خنک و بستنی درون این فصل مـی تواند بسیـار گوارا و مطبوع باشد. همچنین سالم نگه داشتن گوشت، لبنیـات و سایر مواد غذایی نیز استفاده از یخ را درون تابستان ضروری مـی سازد.

در این جاست کـه مـی بینیم معماری زیست اقلیمـی ایران پاسخگوی احتیـاجات و ملزومات زندگی انسان مـی شود بـه نحوی کـه در حرارت چهل درجه کرمان و یـا شیراز و بسیـاری از شـهر های ایران آب خنک به منظور اهالی همـیشـه فراهم بوده است. حتما گفت کـه کاربرد معماری اقلیمـی و نحوه استفاده از اقلیم و معماری درون جهت تامـین شرایط آسایش انسان درون طی فصول مختلف سال و در مناطق آب و هوایی درون جای جای قلمرو معماری گذشته ما ثبت شده است.

سموئل متیوس (1) ۞، از سردبیران مجله معروف و معتبر جغرافیـایی ملی (2) ۞ درون این مجله مـی نویسد: "چینی ها از هزاران سال قبل از مـیلاد مسیح، یخ را انبار مـی د. یونانی ها و رومـیان باستان خود را با برفی کـه در چاله هایی کـه با کاه پوشیده شده بود، خنک مـی د، اگر چه هیپوکریتس (3) ۞ -پزشک یونانی درون قرن چهارم و ینجم قبل از مـیلاد مسیح- عقیده داشت کـه آشامـیدن از یخ به منظور سلامت انسان مفید نیست. به منظور افراد اشرافی درون قرن 18 اروپا، داشتن یخ درون تابستان یک امر دلپذیر و استثنایی بود. ولی یکی از سیـاحان مـی نویسد کـه نحوه حفظ یخ درون ایران آنقدر پیشرفته هست که حتی فقیر ترین افراد نیز مـی توانند یخ داشته باشند." (4) ۞

2- نحوه تهیـه یخ و برف ۩

به کارگیری کلیـه عوامل اقلیمـی جهت ایجاد حرارت و یـا برودت مورد نیـاز، جزو اصول اولیـه معماری سنتی ایران بوده است. همان گونـه کـه از تابش آفتاب و مصالح ساختمانی جهت تامـین و ذخیره نمودن حرارت استفاده مـی شده، سرمای زمستان، دمای بسیـار پایین آسمان درون شب هنگام و عایق بودن نسبی عمق زمـین نیز بـه منظور ایجاد برودت و ذخیره آن مورد استفاده قرار مـی گرفته است.

سر جان شاردن (5) ۞ فیلسوف و سیـاح معروف فرانسوی کـه در زمان حکومت صفویـه چندین بار بـه ایران سفر کرده و به زبان فارسی آشنا بوده، درون سیـاحت نامـه خود درون مورد نحوه تهیـه یخ درون ایران مـی نویسد: "یخ درون نواحی خارجی شـهر و در نقاط غیر مسقف فروخته مـی شود و طرز تهیـه آن بدین قرار مـی باشد کـه در یک محوطه گودال عمـیقی رو بـه شمال حفر مـی کنند و در مقابل آن حوضچه های مربع شکلی بـه ابعاد 16 که تا 20 شست (به عمق چهل که تا پنجاه سانت) بـه مانند تشتکی فراهم مـی آورند. آنگاه شامگاهان اینـها را از آب مالامال ساخته و هنگامـی کـه صبحگاهان کاملاً منجمد مـی گردد، آن را با رنده باغبانی یـا شن کش مـی شکنند و قطعه قطعه مـی کنند و تمام این قطعات را درون گودال مزبور کـه توضیح داده شد، روی هم انبار مـی نمایند و آن را درون آنجا بـه قدر مقدور بـه تکه های کوچکتر مبدل مـی کنند، چون هر اندازه کـه یخ بیشتر خرد شود بهتر منجمد مـی گردد.

سپس این مربع ها را مانند روز گذشته با آب تازه پر مـیکنند و هنگام غروب با کدو های غلیـانی دسته دار (آبپاش) قطعات یخ گودال را آبپاشی مـی نمایند که تا بهتر بـه هم بچسبد. بعد از حداقل هشت روز کار مداوم بـه ترتیب مذکور، قطعات یخی بـه ضخامت پنج که تا شش پا بـه دست مـی آید و آن وقت شب هنگام مردم معمولی محله را جمع مـی آورند و اینان با فریـاد و هلهله و شادی عظیم درون حالتی کـه مشعل هایی درون دور و بر گودال افروخته اند، با آهنگ ساز و ابزار طرب کـه برای تهییج آنان نواخته مـی شود، درون گودال فرود مـی آیند و قطعات بزرگ یخ را روی هم مـی شکنند و مـیان هر دو تکه آب مـی پاشند که تا بهتر بـه هم بگیرد. درون مدت شش هفته یک یخچال یک توازی (6) ۞ و بیشتر بـه گودی و درازی و پهنای مطلوب انباشته و مالامال از یخ مـی گردد. برف بسیـار اوقات مانع کار مـی شود و خیلی اسباب زحمت مـی گردد ولی هنگام بارش آن را مـی روبند و به دقت تمام دور مـی سازند. ذوب برف موجب آب شدن یخ ها مـی گردد.

پس از اینکه یخچال پر شد، با یک قسم جگن دریـایی (نی) کـه بی زور نامند و در ایران درون کنار آب ها بـه دست مـی آید آن را مستور مـی سازند.

در فصل تابستان باز یخچال نیز جشن دیگری به منظور اهل محل فراهم مـی آورد. یخ را درون ایران بـه خربار مـی فروشند کـه هجده سو ارزش دارد و از دو قطعه یخ کـه هر یک بـه وزن شصت لیور هست تشکیل شده است. خرده تکه های یخ بـه مردم محله، کـه هنگام کار یـاری کرده اند تعلق مـی گیرد. هری صبحگاهان توشـه خود را باز مـی ستاند.

آنچه درون یخ های ایران شایـان توجه و مطبوع مـی باشد، زیبایی و تمـیزی خاص آن هاست، چنانکه کوچک ترین تیرگی و ی درون آن نمـی توانید مشاهده کنید. آبی کـه از دل سنگ بیرون مـی آید، روشن تر و شفاف تر از آن جلوه نمـی نماید.

برف را نیز با وجود فراوانی یخ، درون محل های مناسب و ممکن الوصول محافظت مـی کنند و لطافت آن بیشتر منظور است، چون نوشیدنی ها، مخصوصاً شربت و افشره با برف مطبوع تر مـی شوند." (7) ۞

آب مورد نیـاز یخچال ها ازطریق آب نـهر ها و یـا قنات ها تهیـه مـی شده است. این آب را بـه یک زمـین مسطح کرت شده (مانند زمـین مزارع کـه شیـار هایی پیوسته به منظور انتقال آب با قسمت های مختلف درون داخل زمـین کنده شده) و یـا همان گونـه کـه شاردن درون سفر نامـه خود ذکر نموده، درون چاله هایی بـه عمق 40 که تا 50 سانتی متر هدایت مـی د.

بر اثر سرمای هوا درون زمستان و تابش حرارت از آب گرم بـه آسمان سرد درون شب هنگام، آب یخ مـی زده و هنگام سحر یخ درست شده بـه داخل مخزن یخچال منتقل مـی شده است. درون سمت جنوبی کرت ها و یـا چاله ها، یک دیوار بلند خشتی و یـا گلی وجود داشته که تا در طی روز محوطه تهیـه نمودن یخ (یخ بند) درون زیر سایـه دیوار باشد و حرارت روز درون این مکان کمتر ذخیره گردد و در نتیجه دمای آن درون شب نسبت بـه زمـین های مجاور کمتر بوده و آب سریعتر یخ ببندد. اغلب درون سمت های شرقی وغربی نیز دیوار هایی با طول کمتر، به منظور جلوگیری ازتابش آفتاب درهنگام طلوع و غروب برمحل یخ بند احداث مـی د (اشکال 6 و 8).

مـیزان یخ زدن آب بستگی بـه دمای هوا و ابری بودن آسمان داشته است. درون شب هایی کـه هوا بسیـار سرد و آسمان عاری از ابر بوده (ابر بـه عنوان عایق تبادل حرارت تابشی بین زمـین و آسمان عمل مـی کند) مـی توانستند عمق آب را به منظور یخ زدن بیشتر بگیرند، ولی برعدر شب هایی کـه هوا نسبتاً گرمتر و یـا آسمان ابری بوده، عمق آب را کم مـی گرفتند که تا یخ ببندد.

جهت خنک نمودن آشامـیدنی ها ازبرف نیز استفاده مـی شده است. بـه این منظور درون مناطق کوهستانی و برف گیر، برف را متراکم و سپس چال مـی د و در تابستان این برف را به منظور مصرف بـه شـهر حمل مـی د.

در کرمان برف را از منطقه حسین آباد جوپار با الاغ بـه شـهر مـی آوردند. این برف را هنگام حمل درون خورجین هایی از پشم بز مـی گذاشتند که تا در حین ذوب شدن، خورجین آن سنگین نشود. درون زنجان، همدان و شیراز نیز برف را از کوهستان مـی آوردند. درون شیراز برف را با گاری حمل مـی د و آن را بـه صورت قطعات مکعب شکل درنمد و یـا حصیر نگاه مـی داشتند. برف کوبیده شده درون مغازه ها بـه فروش مـی رسیده. این برف را به منظور خنک آب، درون آن مـی ریختند و مـی نوشیدند. مادربزرگ نگارنده (8) ۞ کـه در اصفهان ساکن مـی باشد، تعریف مـی کند کـه در بعضی از خانـه ها نیز درون زمستان برف را درحصیر و یـا کاه درون داخل زمـین مدفون مـی د.

3- نحوه حفظ یخ ۩

جهت نگهداری و ذخیره یخ بـه مدت طولانی، احتیـاج بـه یک عایق حرارتی خوب بوده است. بدین منظور یخ را درون داخل چالی کـه در درون زمـین کنده مـی شده، حفظ مـی د. جهت حفاظت از این یخ سه نوع یخچال درون ایران متداول بوده کـه در اینجا نحوه احداث و کارکرد هر یک توضیح داده خواهد شد.

3-1- یخچال گنبدی ۩

یخچال هایی کـه برفراز چال یـا مخزن یخ آن ها یک گنبد بزرگ خشتی ساخته مـی شده درون حاشیـه کویر مرکزی و نواحی شمال شرقی کشور احداث شده است. این یخچال ها دارای یک چال بزرگ مخروطی شکل بوده اند. درون پایین چال یک راه آب بوده و آبی کـه از یخ ها ذوب مـی شده، از طریق آن بـه چاه منتقل مـی شده هست (شکل 9).

ابعاد چال ها متفاوت بوده؛ یکی از بزرگترین یخچال های ایران، یخچال مـیبد هست (اشکال2 و 3). قطر دهانـه چال آن 13 متر و عمق آن حدود 6 متر است. درون دور که تا دور این چال یک سکو جهت رفت و آمد بـه عرض 1.5 متر وجود دارد.

بعد ازسکو، پوسته قطور گنبد قرار گرفته است. گنبد کـه همـیشـه از نوع دورچین (9) ۞ بوده با خشت خام ساخته مـی شده. بـه جهت مقاومت و ایستایی بهتر گنبد و همچنین کاهش هزینـه ساخت آن، ضخامت پوسته گنبد از پایین بـه بالا کاهش مـی یـافته که تا وزن گنبد کمتر شود و مرکز ثقل آن درون ارتفاع پایینتری قرار گیرد و همچنین مصالح و نیروی بدنی کمتری صرف احداث آن شود. ارتفاع گنبد مـیبد حدود 15 متر و ضخامت پوسته آن درون پایین 240 سانتی متر ودربالا 20 سانتی متر یعنی بـه طول یک خشت است. بـه همـین دلیل هست که گنبد یخچال از بیرون بـه صورت پله ای مـی باشدکه این خود یک مزیت جهت تعمـیر و نگهداری گنبد های عظیم یخچال ها بوده است. زیرا هر ساله حتما یک لایـه کاهگل بر روی سطح خارجی گنبد کشیده شود که تا آن را درمقابل بارندگی، تابش آفتاب و تغییرات جوی حفظ کند و پله های روی گنبد سکویی جهت انجام این کار بوده است. البته بین این پله ها یـا سکو ها یک ردیف پله های کوچکتر نیز مـی ساختند که تا کارگران بتوانند بین سکوها رفت و آمد کنند (شکل 11).

معمولاً درون سمت شمالی گنبد، دیوار سایـه انداز قرار داشته و در سمت شمال این دیوار محل یخ بند بوده است. قطر دیوار سایـه انداز یخچال مـیبد 2 متر و طول دیوار جنوبی 42 متر و دیوار های شرقی و غربی هر یک 20 متر است.

یخچال ها اغلب دو درون داشته اند، یکی درون سمت شمال بین محل یخ بند و چال و دیگری درون سمت جنوبی یخچال. درون زمستان از درون شمالی استفاده مـی شده و یخ را از یخ بند بـه داخل یخچال مـی آوردند و از طریق شیبی کـه بین درون و چال بوده، یخ را بـه داخل یخچال سر مـی دادند.

در سمت جنوبی هنگام تابستان باز مـی شده و یخچالدار از طریق این درون یخ را تحویل مردم مـی داده است. درون مواقعی کـه از درون ها استفاده نمـی شده، آن ها را با یک تیغه خشت وگل مسدود مـی کرده اند.

در سمت جنوبی داخل چال، یک راه پله وجود داشته که تا یخچالدار بتواند بـه لایـه های پایین تر یخ دسترسی داشته باشد (شکل 9).

ارتفاع بسیـار بلند یخچال کـه در بعضی از مناطق بلندترین یـا یکی از بلندترین ساختمان های شـهر یـا روستا بوده (مانند یخچال شـهر مـیبد درون استان یزد و یخچال زواره درون استان اصفهان) بـه این دلیل بوده کـه در طی روز های گرم تابستان، خصوصاً درون حاشیـه مرکزی، کـه تابش آفتاب درون یخچال را گرم مـی کند، گرما درون ارتفاع بالاتری قرار گیرد و سطوح پایینتر خنکتر باشد

در کرمان اغلب یخچال ها درون اختیـار اشخاصی بـه نام حلوایی بوده است. کار حلوایی درون تابستان پالوده (10) ۞ فروشی بوده و در زمستان حلوا مـی فروختند. بـه همـین دلیل بـه نام حلوایی معروف بودند. کلاً درون کرمان یخچال ها یـا وقفی بودند و یـا درون اختیـار حلوایی ها بوده است.

بر طبق مشاهدات نگارنده، از این نوع یخچال ها دو عدد درون کرمان، دو عدد درون کاشان، یکی درون زواره، یکی درون نایین، یکی درون ابرقو، یک عدد درون بم، یک عدد درون مـیبد، دو عدد درون سیرجان، دوازده عدد درون سبزوار، یک عدد درون شاهرود، یک عدد درون دامغان، بقایـای دو عدد درون قوچان و تعدادی درون روستا های حاشیـه شمالی دشت کویر باقی مانده است.

3-2- یخچال های زیرزمـینی ۩

نوع دیگری یخچال درون نواحی شمال مرکزی ایران مانند تهران و ساوه و مناطق شمال غرب کشور مانند زنجان، همدان و تبریز ساخته مـی شده کـه عملکرد آن مانند یخچال گنبدی بوده ولی شکل کالبدی آن متفاوت است. بخش عمده ای از بدنـه این گونـه یخچال ها درون داخل زمـین بوده و دیوار های قطور آن با سنگ لاشـه و یـا آجر و ملات های آبی مانند ملات ماسه آهاروج ساخته مـی شده و سقف غالباً آجری آن ازنوع طاق و تویزه و یـا طاق آهنگ بوده هست (اشکال 12، 13 و 15).

مطابق شکل 12 بعد ازمنجمد شدن یخ ها درون کرت ها، آن ها را از دریچه زیر طاقی بـه داخل یخچال مـی ریختند. سپس درون هر نوبت کـه یخ ریخته مـی شده، بر روی آن آب مـی پاشیدند که تا توده یخ بـه صورت یکپارچه درآید. درون این یخچال ها بین لایـه های یخ و روی یخ را با کاه نمـی پوشاندند زیرا اقلیم این مناطق نسبتاً سرد هست و یخ درون یخچال که تا تابستان بـه صورت منجمد باقی مـی مانده است.

در هنگام تابستان یخچالی یخ را از درب پایین تحویل مردم مـی داده. این درون از طریق یک راه پله با سطح زمـین مرتبط مـی شده هست (شکل 13).

در اینجا حتما متذکر شد کـه در مناطق غرب و شمال غرب کشور بـه دلیل آنکه هوا درتابستان نسبت بـه مناطق حاشیـه کویر خنکتر است، لذا مصرف یخ کمتر بوده و در نتیجه تعداد این نوع یخچال ها نسبت بـه یخچال های گنبدی درون حاشیـه کویر کمتر بوده است. همچنین حتما توجه داشت کـه در نواحی سردسیر، استفاده از یخ طبیعی دامنـه کوهستان ها کـه در سایـه قرار داشته، متداول بوده، چنانچه درون همدان درون محلی بـه نام چشمـه فرشته درون دامنـه کوه الوند همـیشـه یخ یـافت مـی شده است.

یکی اونـه های یخچال های زیرزمـینی کـه نسبتاً سالم مانده، درون جنوب شرقی شـهر ساوه، جنب باغ جوزقی قرار دارد کـه توسط مـیرزا محمود حکیم بنا گردیده است. عرض این یخچال حدود 3.5 متر و طول آن 12 متر هست و 5 متر از ارتفاع یخچال از سطح طبیعی زمـین پایینتر است. ضخامت دیوار های آن حدود 80 سانتی متر هست که با آجر قزاقی بـه ابعاد 25 * 25 سانتی متر و ملات ماسه آهک و خاکستر ساخته شده است. فاصله تویزه های طاق ازیکدیگر حدود 3 متر هست (اشکال 13، 14 و 15).

اغلب یخچال های زیرزمـینی نیز مانند یخچال های گنبدی بـه دلیل اینکه دارای ابعاد بزرگی بوده اند و به محوطه نسبتاً زیـادی جهت تهیـه یخ نیـاز داشته اند و از آنجایی کـه قیمت یخ نسبتاً ارزان بوده، لذا از لحاظ اقتصادی ایجاب مـی کرده کـه در حومـه شـهر کـه قیمت زمـین ارزانتر بوده، قرار داشته باشند.

مادام دیولافوا درون مورد یخچال های تبریز مـی نویسد: "در موقع مراجعت بـه قونسولخانـه از نزدیک یخچال عبور کردیم. این بنا ها مخصوص فراهم یخ هستند یعنی درون زمستان یخ را، درون آنجا انبار کرده و در که تا بستان بـه بازار مـی آورند و به ساکنین مـی فروشند. تهیـه یخ بسیـار سهل هست وبا زحمت کمـی بـه دست مـی آید. درون زمستان ها گودال هایی کـه در پهلوی دیوار های بلند واقع شده پر از آب مـیکنند که تا شب یخ ببندد و صبح کارگران یخ را شکسته و قطعات آن را درون زیرزمـینـهای مسقفی مـی ریزند و برای تابستان ذخیره مـی کنند." (11) ۞

در زنجان یخ را با گاری از یخچال های زیرزمـینی بـه داخل شـهر مـی آوردند و در محله های شـهر درون دکان یخ فروشی آن را مـی فروختند. این دکان ها علاوه بر یخ، مـیوه و سبزی و از این قبیل نیز مـی فروختند. درون خانـه ها یخ را درون یک جعبه کـه کاه درون آن بوده نگه مـی داشتند و هوای ساکن بین لایـه های کاه بـه عنوان عایق حرارتی، یخ را بـه صورت منجمد بـه مدت چهار الی پنج ساعت نگه مـی داشته است.

در اغلب خانـه ها درون تهران کـه دارای آب انبار بوده، یخ را درون محل پاشیر آب انبار کـه دمای آن نسبت بـه بیرون حدود 10 درجه خنکتر بوده، نگه مـی داشتند. البته درتهران نیز یخ را درون داخل کاه قرار مـی دادند.

اگرچه از یخچال های زیرزمـینی درون تهران دیگر اثری نماده، ولی بـه علت اهمـیت آن ها، هنوز بعضی از قسمت های پایتخت بـه نام سابق آنـها یعنی یخچال خوانده مـی شود. مانند کوچه مـهر درون شمال خیـابان منوچهری و همچنین سمت غربی محله قلهک درون شمال تهران کـه به نام یخچال معروف است، هرچند کـه دیگر هیچ یخچالی درون این دو محل وجود ندارد و اکثر اهالی آن ها و همچنین سایر محلات تهران بجز یخچال برقی چیز دیگری را بـه نام «یخ چال» نمـی شناسند.

بنابر صافی و تمـیزی یخ، قیمت و نوع استفاده از آن فرق مـی کرده است. یخی کـه دارای قدری خاک و خاشاک بوده به منظور مصرف بستنی فروشی ها بوده زیرا یخ مستقیماً با بستنی تماسی پیدا نمـی کرده و ظرف فلزی بستنی را درون داخل یخ مـی گرداندند که تا بستنی درست شود. یخ مرغوبتر را به منظور قصابی ها و یخ صاف و تمـیز کـه به نام یخ بلوری و یـا یخ شیشـه ای معروف بوده، به منظور مصرف خانگی و جهت آشامـیدن استفاده مـی شده است.

البته روش های دیگری نیز به منظور خنک نمودن آب وجود داشته هست و بدین منظور از کوزه گلی بدون لعاب و یـا مشک استفاده مـی د. بـه علت منفذ های بسیـار ریز کوزه گلی، آب بـه خارج آن نفوذ مـی کند و بعد از تبخیر از روی سطح کوزه، باعث برودت آب مـی شود (برودت تبخیری)، و چنانچه ابن اخوه (12) ۞ ، درون مورد وظایف سقا مـی نویسد: "باید کوزه ها را بیـاویزد که تا هوا بدان ها برخورد و خنک کند." (13) ۞ روی مشک را نیز قدری آب مـی ریختند که تا بعد از تبخیر آن، آب داخل مشک خنک شود. با قرار کوزه و یـا مشک آب درون مسیر جریـان هوا، این امر تسهیل مـی شده است. استفاده از این روش به منظور خنک نمودن کوزه آب درون روستا ها و مشک آب درون بین عشایر هنوز متداول است. (14) ۞

3-3- یخچال بدون طاق ۩

نوع سوم یخچال کـه بدون طاق بوده درون اصفهان بنا مـی شده و مانند سایر یخچال های سنتی، که تا سی الی چهل سال قبل مورد استفاده قرار مـی گرفته است. این نوع یخچال دارای دیواری بـه ارتفاع چهار که تا پنج متر و به طول دوازده متر بوده است. درون سمت نسار (شمالی) این دیوار یک استخر بـه عمق پنج الی شش متر و طول و عرض دوازده درون پنج متر مـی ساختند. یخ را مانند روشی کـه در قسمت اول همـین فصل توضیح داده شد، درون طی شب تهیـه مـی د و در هنگام سحر، آن را بـه داخل استخر انتقال مـی دادند.

همانگونـه کـه شاردن درون سفرنامـه خود نوشته و درابتدای این فصل بـه آن اشاره شد، یخ هایی را کـه به داخل یخچال مـی ریختند ابتدا بـه قطعات کوچکتر تقسیم مـی د و سپس روی آن آب مـی گرفتند که تا یخ های شکسته شده بـه صورت یک توده یکپارچه درآید. سپس روی آن حصیر قرار مـی دادند و یـا یک لایـه کاه مـی ریختند و پس از آن لایـه بعدی یخ را شروع مـی د. بدین ترتیب یک لایـه حصیر و یـا کاه بین هر دو لایـه یخ قرار مـی گرفت و در تابستان درون هنگام فروش یخ، شکستن و برداشتن هر لایـه یخ آسانتر بوده که تا اینکه بخواهند یخ کل استخر را بشکنند. درون ثانی هر لایـه یخ را کـه مـی خواستند بردارند، لایـه کاه زیر آن عایقی بوده به منظور بقیـه یخ های استخر. قرار حصیر وکاه درون بین لایـه های یخ درون یخچال های گنبدی نیز متداول بوده است.

پس از پایـان کار، روی سطح یخ ها را با کاه بـه ارتفاع یک الی دو متر مـی پوشاندند و در ماه های گرم سال بـه تدریج از این یخ ها استفاده مـی د. ظرفیت این یخچال ها درون اصفهان بـه قدری بوده کـه مقداری از یخ به منظور سال بعد باقی مـی مانده است. که تا آن جا کـه نگارنده اطلاع دارد، از این نوع یخچال ها هیچ اثری باقی نمانده است.

4- موخره و نتیجه گیری ۩

اغلب یخچال ها مانند آب انبار ها، عام المنفعه بوده اند و همـه مـی توانستند از یخ آن استفاده کنند. ارنست هولستر درون مورد یخچال های اصفهان مـی نویسد: "یخچال های بسیـاری وجود دارد و برخی از آن ها نیز خصوصی هست و فقیران نیز مـی توانند از آن به منظور خنک نمودن آب استفاده کنند. اساساً شربت و مـیوه را درون همـه دکان ها با یخ نگه مـی دارند. تکه های بزرگی از آن را بار خر مـی کنند و در همـه جای شـهر بـه فروش مـی رسانند." (15) ۞ البته درون اصفهان اهالی مـی توانستند یخ را درون بازار و همچنین درون محل یخچال خریداری کنند.

لازم بـه ذکر هست که درون مناطق جنوبی کشور کـه دمای هوا درون شب بـه ندرت بـه زیر صفر مـی رسد، یخچال وجود نداشته. درون سواحل دریـای خزر نیز بـه سبب رطوبت هوا و نوسان بسیـار کم درجه حرارت درون طی شبانـه روز یخچال وجود نداشته است. درون این سواحل مدت زمانی کـه درجه حرارت بـه زیر صفر مـی رسد بسیـار کم هست و جهت تهیـه نمودن یخ به منظور یخچال کافی نمـی باشد. البته درون اینجا نیز مانند سایر مناطق ایران، درون مواقعی کـه برف مـی باریده آن را بـه صورت متراکم درحصیرو یـا کاه به منظور مصرف تابستان درون داخل زمـین چال مـی د.

برخلاف آب اکثر آب انبار ها کـه گوارا و بهداشتی بوده، یخ یخچال ها چنین خصوصیتی نداشته؛ بـه دلیل اینکه یخ درون محیط باز یخ بند تهیـه مـی شده و کرت ها و یـا چال های یخ بند درون داخل خاک کنده مـی شده و هیچگونـه اندودی روی خاک کشیده نمـی شده، بنابراین یخ یخچال ها خالی از خاک و خاشاک نبوده است. لذا با ظهور یخچال نفتی و پس از آن یخچال برقی، یخچال های سنتی بـه تدریج منسوخ شدند، درون صورتی کـه با وجود اب لوله کشی شـهری، هنوز بعضی از آب انبار های قدیمـی درون نواحی حاشیـه کویر فعال مـی باشند و مورد استفاده قرار مـی گیرند.

هم اکنون تعداد انگشت شماری از یخچال های گنبدی و زیرزمـینی درون حومـه شـهر های ایران باقی مانده است. همـین تعداد معدود از یخچال های باقی مانده هم درون حال حاضر مخروبه هستند و مخزن داخل یخچال ها اکثراً پر از مواد زباله و گاهی لاشـه سگ و گربه مـی باشد.

بوی تعفن داخل این یخچال ها بـه حدی هست که هر سیـاح کنجکاو و یـا محققی را فراری مـی دهد. البته این یخچال های بی مقدار یـادآور زندگی اجداد و نیـاکان این آب و خاک هست و گواه نحوه جوابگویی بـه احتیـاجات زندگی روزمره آنـها با استفاده از شیوه های ساده و طبیعی و یـا بـه عبارت دیگر روشـهای زیست اقلیمـی است. جای بسی تاسف هست که آخرین یخچال شـهر یزد، از مراکز مـهم معماری سنتی ما، چند سال قبل توسط مالک بـه لحاظ مسایل اقتصادی تخریب شد.

مطلبی کـه جهت حفظ سایر ابنیـه سنتی عنوان مـی شود، درون این مورد نیز مصداق پیدا مـی کند. یـافتن عملکرد صحیح و مناسب با توجه بـه مقتضایـات زمان و مکان از جمله بهترین روش ها مـی باشد. درون شـهر سبزوار پنج عدد از یخچال های قدیمـی مدتی بـه عنوان انبار مـهمات ارتش مورد استفاده قرار مـی گرفته است. درون حال حاضر یکی از یخچال های باقی مانده سبزوار آغل ان مـی باشد (شکل20). یکی دیگر از یخچال ها نیز توسط مالک آن تبدیل بـه یک چای خانـه شده و هم اکنون فعال مـی باشد (اشکال22 و 23).

شایـان ذکر هست که یخچال مویدی (اشکال 1 و 24) کـه قبلاً درون زمـین های وقفی مویدی درخارج از شـهر کرمان واقح بوده، درون حال حاضر بـه لحاظ توسعه کرمان، درون داخل شـهر قرار گرفته. که تا آنجا کـه نگارنده اطلاع دارد، این یخچال تنـها یخچالی درون ایران هست که مرمت شده و در سال های اخیر نیز پارکی درون اطراف آن احداث شده است.

در زمان پیش از انقلاب قرار بر این بود کـه این یخچال تبدیل بـه یک زورخانـه شود کـه به انجام نرسید. فعلاً نظر بر این هست که این بنا به منظور تبدیل شدن بـه تماشاخانـه درون اختیـار کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان قرار گیرد.

در اینجا با استفاده از لغتنامـه دهخدا بعضی از لغات مرتبط با یخچال کـه با منسوخ شدن یخچال از فرهنگ روزمره مردم خارج شده ذکر مـی شود:

◊ یخچالی: رییس یـا صاحب یـا مستاجر یخچال.
◊ یخچالبان: آنکه مراقبت و نگهبانی یخچال را بـه عهده دارد.
◊ یخچالدار:ی کـه به بستن آب درون زمـینـهای یخچال به منظور یخ زدن و ریختن قطعات یخ بسته درگودال های یخچال و نگهداری آن اشتغال دارد.

پاورقی:
کتاب بررسی اقلیمـی ابنیـه سنتی ایران
این کتاب درون سه بخش تدوین شده و شامل چهارده فصل است.
در بخش اول، «اقلیم و تقسیم بندی معماری اقلیمـی ایران» مقدمتاً عوامل اقلیمـی و خصوصیـات هر یک از این عوامل توضیح داده شده است. سپس تقسیم بندی و شرایط آب و هوایی مناطق مختلف ایران مورد بررسی قرار گرفته. درون رابطه با هر منطقه، خصوصیـات اقلیمـی، بافت شـهری، فرم بنا، ابنیـه مس و نوع مصالح بحث شده است.
در بخش دوم، «شـهر، اقلیم و ساختمان» سازمان فضای شـهری و پیشینـه تاریخی ساختمان های مختلفی مانند ابنیـه تجاری، مذهبی، آموزشی و خدماتی عنوان شده و تمـهیدات اقلیمـی بـه عمل آمده درون هر یک از این ساختمان ها درون اقلیم های متفاوت ذکر گردیده است. بـه این ترتیب هر معمار و یـا طراحی کـه تصمـیم بـه طراحی هر یک از بنا های فوق درون مناطق مختلف ایران دارد، مـی تواند با خواندن فصل مربوطه، با تاریخچه و روش های طراحی و اجرایی و همچنین اصول اقلیمـی بـه کار رفته درون آن نوع بنا آشنا شود.
در بخش «ضمایم» کـه آخرین بخش کتاب است، آمار اقلیمـی شـهر های مختلف ایران و آمار مصالح ساختمانی مورد استفاده درون هر منطقه و بالاخره فهرست نام جای ها، منابع و اشکال ذکر گردیده است. درون انتها نیز مقدمـه و زیرنویس اشکال به منظور علاقه مندان غیر ایرانی، بـه زبان انگلیسی نگاشته شده است.
.....
.....
.....

سولماز

solma...@yahoo.com

مطالب عالی بود. دوست دارم اگر اطلاعات بیشتری از یخچال دارید، درون صورت امکان ثبت نمایید.

4/5/2012 8:40:32 AM

بسیـار عالی بود. خیلی کم مقاله راجع بـه یخچال ها پیدا مـیشـه. خیلی کمکم کرد.

4/30/2012 12:13:06 PM

سمـیرا

ممنون خیلی کامل بود .

12/11/2012 4:46:00 PM

اطلاعات جالبی مرقوم فرموده اید.ممنون

4/12/2013 5:17:56 PM

تاوپلج

فکر کنم کـه با مطالعه ی این مقاله بـه حداقل ها درون این خصوص دست یـافتیم.
سپاسگزار

4/12/2013 5:21:17 PM

ali.a...@yahoo.com

پس دانلود کجاست با این سایت بوقققققق

4/19/2013 11:37:45 AM

مونا

hs...@yahoo.com

واقعا ممنون
بازم از این کارا ید!!

10/8/2013 7:47:37 PM

مـهردادصالحی دانشجوی کارشناسی معماری

meh...@yahoo.com

خوب بود ولی بهتر هم مـیتونست باشـه

10/19/2013 11:58:01 AM

ابوالقاسم امـینی

aras...@yahoo.com

بسیـار متن شیوا و گیرایی بود. بنده ساکن شـهر سنخواست درون خراسان شمالی هستم. بقایـای یکی از این یخچال ها درون قسمت دیوار شمالی قلعه قدیم موجود است. این یخجال از نوع اول است.

4/18/2014 12:55:54 AM

محمد

mh...@gmail.com

خوب بود ...............................................

7/31/2017 12:14:09 PM

هنگام چاپ: 6/8/2007 11:04:34 PM امتیـاز: 4.22 از 5 درون 117 رای شمار بازدید: 94233 شمار دیدگاه: 18

---

[GhoolAbad \ Yazd General Articles \ یخچال های سنتی برف در اصفهان در سال 96]

نویسنده و منبع | تاریخ انتشار: Fri, 20 Jul 2018 14:07:00 +0000

---