GhoolAbad \ Yazd General Articles \ كاروانسرا و چاپارخانـه

خلاصه: بررسي اقليمي، روش چاپ پارچه به صورت دو طرفه معماري و كاربرد كاروانسرا ها و چاپارخانـه ها. روش چاپ پارچه به صورت دو طرفه توضيح انواع آن ها و پراكنش جغرافيايي آن ها، نحوه كار كرد و كاربرد و نحوه اجرا و مصالح آن ها.

كلمات كليدي: كاروانسرا، چاپارخانـه.

كتاب: بررسي اقليمي ابنيه سنتي ايران

نويسنده: دكتر وحيد قباديان

ناشر: موسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران

دكتر وحيد قباديان
در سال 1335 درون تهران متولد شد. روش چاپ پارچه به صورت دو طرفه ديپلم خود را درون رشته رياضي درون 1354 از دبيرستان البرز دريافت كرد. وي دوره ليسانس و فوق ليسانس خود را درون رشته معماري درون دانشگاه ايالتي اهايو درون آمريكا گذرانيد و دكتري خود را درون سال 1379 درون همين رشته از دانشگاه آزاد اسلامي دريافت كرد.
دكتر قباديان بـه مدت دو سال درون دانشگاه ايالتي اهايو و از سال 1364 تاكنون درون دانشگاه هاي مختلف كشور تدريس نموده است. وي سخنراني هاي متعددي درون زمينـه معماري اقليمي و معماري معاصر درون مجامع دانشگاهي و تخصصي ايراد كرده است.
وي همچنين مقالات مختلفي را درون زمينـه معماري اقليمي و معاصر درون نشريات علمي و حرفه اي منتشر كرده است.
وي كتاب هايي را تاليف يا ترجمـه كرده هست كه پاره اي از آن ها بدين عناوين هستند:
- طراحي اقليمي، دانشگاه تهران
- بررسي اقليمي ابنيه سنتي ايران، دانشگاه تهران
- مباني و مفاهيم درون معماري معاصر غرب، دفتر پژوهش هاي فرهنگي
- معماري پرش كيهاني، دانشگاه آزاد اسلامي

1- مقدمـه ۩

كاروانسرا ها، مـهمان خانـه هاي بين راهي كشور ايران درون طي قرون متمادي گذشته بوده و سابقه آن بـه دوره هخامنشي يعني بيش از دو هزار و پانصد سال قبل مي رسد. درون مسير راه هاي مـهم بين شـهري، كاروانسرا ها بـه فاصله مسافتي كه كاروان درون يك روز مي توانسته طي كند، ساخته مي شده است.

به دليل خشكي نسبي آب و هوا درون بخش عمده اي از كشور ايران و دور بودن شـهر ها و آبادي ها از يكديگر، وجود نقاطي جهت استراحت و تهيه آذوقه درون بين راه، امري حياتي و ضروري بوده و بدون وجود اين ايستگاه ها، طي طريق و ارتباط بين مناطق مختلف كشور غير ممكن بوده است.

از آنجايي كه درون دوره پيش از اسلام، خصوصاً درون زمان پادشاهي هخامنشي، وسعت مملكت ايران بسيار زياد بوده و كنترل اين امپراطوري وسيع احتياج بـه خطوط ارتباطي منظم و مطمين داشته، مورخين يونان باستان مانند هرودت و گزنفون از وجود راه هاي امن و كاروانسرا هاي خوب درون ايران خبر مي دهند. هرودت درون مورد راه هاي امپراطوري هخامنشي مي نويسد: روش چاپ پارچه به صورت دو طرفه «واحد مقياس راه ها پرسنگ هست و بـه مسافت هر چهار پرسنگ منزلي تهيه شده موسوم بـه ايستگاه؛ درون اين منازل مـهمان خانـه هاي خوب بر پا گرديده.» (1) ۞

در دوره حكومت اشكاني و ساساني نيز وجود راه هاي امن و كاروانسرا هاي مناسب امري ضروري براي اداره كشور پهناور ايران درون اين دوره تاريخي بوده است. خصوصاً از آنجايي كه ايران درون مسير تجارت بين المللي بين خاور دور از يك سو و سواحل مديترانـه و اروپا از طرف ديگر قرار داشته و بخش عمده اي از مسير تجاري جاده ابريشم از سرحدات شمالي ايران مي گذشته، تامين امنيت و رفاه بازرگانان درون اين مسير طولاني كه منبع درآمد مـهمي براي دولت بوده، امري لازم و ضروري بوده است.

از دوره پادشاهي هخامنشي و اشكاني كاروانسراي شناخته شده اي درون ايران باقي نمانده است، ولي از زمان ساسانيان تعداد معدودي كاروانسرا باقي مانده كه الگوي كاروانسرا هاي بعدي درون دوره اسلامي قرار گرفته است. از قديمي ترين كاروانسرا هاي ايران مي توان از كاروانسراي دروازه گچ ( شكل 1) (2) ۞ نام برد. پايه ها و بخشي از ديوار هاي اين كاروانسرا كه با سنگ و آهك ساخته شده هنوز باقي است. اين بنا داراي يك حياط مركزي و تعدادي دالان درون اطراف حياط است.

ماكسيم سيرو (3) ۞ درون كتاب خود بـه نام «كاروانسرا هاي ايران و ساختمان هاي كوچك ميان راه» مي نويسد: «در اواخر دوران ساساني دو نوع كاروانسرا درون سرزمين ايران شناخته مي شد. يكي از آنـها شامل حياطي بوده كه درون اطرافش يك نوع دالان عريضي براي چهارپايان ساخته بودند مانند كاروانسراي دروازه گچ .... نوع دوم شامل تالار هاي مستطيلي هست كه درون اطراف حيات مركزي قرار گرفته اند و اين از خصوصات كاروانسرا هاي ايراني هست .... درون آن كاروانسرا هاي نوع اول مسيله اقامت مسافران تقريباً ناديده گرفته شده است» (4) ۞

در دوره اسلامي پلان اين دو نوع كاروانسرا بـه نحو بسيار منطقي اي تلفيق مي شود بـه صورتي كه درون اطراف حياط مركزي، اطاق هاي كاروانيان و در پشت آنـها دالان هاي عريضي براي نگهداري چهارپايان احداث مي گردد و مانند بناي كاخ هاي اشكاني و ساساني، درون اغلب كاروانسرا ها درون اطراف حيات مركزي دو و يا چهار ايوان مي سازند. اين سبك كاروانسرا هاي ايراني مورد تقليد بسياري از كشور ها مانند پاكستان، افقانستان، هند و نواحي آسياي ميانـه قرار گرفته است.

2- شكل كاروانسرا درون اقليم هاي مختلف ايران ۩

گرچه حياط مركزي شكل غالب كاروانسرا هاي ايران است، ولي درون مورد اين نوع ابنيه نيز مانند ساختمان مساجد و مدارس، با توجه بـه اقليم هر منطقه از ايران، گوناگوني هاي مختلف جهت تطبيق با شرايط اقليمي از لحاظ فرم و نوع مصالح ديده مي شود.

2-1- كاروانسرا درون سواحل جنوبي درياي خزر ۩

تعداد كاروانسرا ها درون سواحل جنوبي درياي خزر درون مقايسه با ساير مناطق اقليمي ايران نسبتاً كمتر است. درون اين سواحل بارندگي زياد، شرايط آب و هوايي معتدل، آباد بودن كل منطقه، جمعيت نسبتاً زياد و بر خلاف ساير مناطق اقليمي ايران، نزديك بودن مراكز جمعيت، جملگي باعث شده که تا نيازي بـه كاروانسرا هاي بين راهي بـه تعداد بسيار نباشد. با توجه بـه كاروانسرا هاي باقي مانده مشاهده مي شود كه اغلب كاروانسرا ها درون اين منطقه درون مسير ارتباطي بين فلات مركزي ايران و شـهر هاي اين سواحل بوده است.

همچنين مشاهده مي شود كه كاروانسرا ها درون اين سواحل بـه تبعيت از فرم كلي كاروانسرا ها درون مناطق گرم و خشك ايران، بـه صورت بنايي با حياط مركزي ساخته شده است. درون اينجا بايد گفت كه اگرچه فرم حياط مركزي با فضاي محصور داخل حياط كه امكان كوران هوا درون داخل اطاق ها و اصطبل ها را كاهش مي دهد، از لحاظ اقليمي براي اين منطقه چندان مناسب نيست؛ ولي از جهت ايمني و حفاظت از بنا درون مقابل راهزنان و مـهاجمان، فرم بسته و كاملاً محصور كاروانسرا منطقي و صحيح مي باشد.

با وجودي كه فرم كلي بنا كاملاً محصور مي باشد، ولي محل استقرار مسافران بـه صورت ايوان هست و بـه اين ترتيب كوران هوا كه امري ضروري جهت تامين آسايش انسان درون اين اقليم است، که تا حدي براي مسافران فراهم بوده است.

در اين منطقه نوسان درجه حرارت درون طي شبانـه روز و همچنين درون طي سال نسبت بـه مناطق مركزي ايران بسيار كمتر است؛ و لذا اين ايوان ها مي توانسته درون اغلب مواقع سال مورد استفاده مسافران قرار گيرد. البته تعدادي اطاق نيز براي مواقعي كه هوا سرد بوده و يا براي استفاده افراد متشخص ساخته شده است. سكو هاي داخل اصطبل ها نيز درون مواقع سرد سال مي توانسته جهت استراحت مورد استفاده افراد عادي قرار گيرد (اشكال 2 و 3).

از لحاظ فرم قوس ها و طاق ها نيز همانند كاروانسرا هاي مناطق مركزي ايران، از قوس هاي جناغي و طاق و تونيزه و طاق كلمبه براي احداث اين كاروانسرا ها استفاده مي شده و به احتمال بسيار زياد، اين كاروانسرا ها توسط معماران و بنايان شـهر هاي فلات مركزي ايران ساخته شده است. نوع مصالح مورد استفاده نيز بر خلاف مصالح بومي كه عمدتاً چوبي و الياف گياهي بوده، از مصالح پايدار مانند آجر و سنگ و ملات هايي از نوع آبي مانند آهك و ساروج كه درون مقابل رطوبت و بارندگي مقاوم مي باشند، بوده است.

2-2- كاروانسرا ها درون كرانـه شمالي خليج فارس و درياي عمان ۩

اگرچه درون اين سواحل اكثر امور تجاري از طريق راه هاي آبي بوده، ولي انتقال كالا از بنادر بـه داخل كشور نياز بـه جاده و بالطبع كاروانسرا داشته و كاروانسرا هاي نسبتاً زيادي بين بنادر خليج فارس و درياي عمان و شـهر هاي مركزي ايران وجود داشته است. اين مطلب که تا به امروز عينيت دارد و ملاحظه مي شود كه درون حال حاضر نيز جاده هاي ارتباطي از بنادر جنوبي كشور بـه شـهر هاي مركزي ايران بسيار بهتر و مجهزتر از جاده هاي موجود بين بنادر اين كرانـه مي باشد.

جهت فراهم نمودن شرايط آسايش درون اين منطقه، احتياج بـه كوران هوا و سايه مي باشد. لذا درون رابطه با فرم كالبدي كاروانسرا هاي اين سواحل مشاهده مي شود كه «اين كاروانسرا ها عموماً فاقد حياط مركزي بوده و شامل بنايي چهارگوش هست با اطاق مركزي صليبي شكل و اطاق هاي جانبي. يك سكوي سنگي دورادور ساختمان ساخته شده و همـه اطاق ها بـه خارج بنا راه دارند.» (5) ۞ بـه اين طريق كوران دو طرفه هوا درون فضاي داخل كاروانسراميسر مي گرديده هست (اشكال 4 و 5).

البته اين نوع كاروانسرا ها درون عهد صفويه ساخته شده اند و آقايان «يوسف كياني» و «ولفرام كلايس» (6) ۞ كه دو جلد كتاب بسيار ارزنده درون مورد كاروانسرا هاي ايران بـه رشته تحرير درآورده اند اظهار مي كنند كه بعد از دوره صفويه كه آرامش نسبي سياسي ايران از بين رفت و ناامني بر بخش هاي زيادي از كشور حكم فرما شد «تغييراتي درون اين نوع كاروانسرا ها بـه وجود آمد، مثلاً درون چهار گوشـه بنا برج هاي دفاعي ساخته شد و يا راه دالان ها بـه خارج مسدود گشته است.» (7) ۞ و لذا درون مواقع ناامني، حفاظت از جان و مال مسافران مـهمتر از تامين شرايط آسايش فيزيكي آنـها بوده است.

در اين كاروانسرا ها آب انبار درون خارج از كاروانسرا و آب مورد نياز آن مانند ساير آب انبار هاي اين سواحل، از طريق جمع آوري آب باران تامين مي شده است.

2-3- كاروانسرا درون نواحي كوهستاني و مرتفع ۩

كاروانسرا ها درون نواحي سرد كوهستاني جهت مقابله با سرماي شديد زمستان، غالباً فاقد حياط مركزي بوده اند و به جاي حياط مركزي، داراي يك تالار وسيع جهت اسكان مسافران و در اطراف آن دالان هاي سرتاسري بـه منظور نگهداري چهارپايان بوده اند (اشكال 6، 7 و 8).

خصوصيات كالبدي اين گونـه كاروانسرا ها كه بر اثر شرايط اقليمي و به منظور حفظ حرارت درون داخل ساختمان شكل گرفته، بـه طور كلي بدين قرار است:

1- نسبت ارتفاع بـه طول و عرض اطاق ها كم مي باشد، مخصوصاً ارتفاع اصطبل درون اكثر موارد بسيار كوتاه هست تا احتياج بـه سوخت كمتري جهت تامين حرارت باشد.

2- با قرار تالار مركزي و يا اطاق هاي مسافران درون وسط ساختمان و اصطبل ها درون اطراف آن، فضاي اصطبل بـه عنوان فضاي حايل بين محيط گرم داخل كه بايد درون حد آسايش انسان باشد و محيط سرد خارج عمل مي كند.

3- فضاي بخاري و آتشدان درون اين كاروانسرا ها نسبت بـه ساير كاروانسرا ها بسيار بزرگتر بوده و اهميت بيشتري دارد. معمولاً درون فضاي مركزي بنا يك يا چند آتشدان بزرگ جهت تامين حرارت مورد نياز مسافران قرار داشته و در قسمت اصطبل نيز براي چهارپايان بخاري هاي ديواري بـه مقياس كوچكتر وجود داشته است. البته جثه نسبتاً بزرگ چهارپايان و تعداد زياد آنـها باعث گرم شدن هواي اصطبل مي گرديده و بخاري هاي اصطبل فقط درون مواقعي كه سرماي خارج زياد بوده روشن مي شده است.

4- پايه ها و ديوار هاي اين كاروانسرا ها اكثراً سنگي هست كه از محيط اطراف كاروانسرا تهيه مي شده و مصالح مورد استفاده درون طاق هاي قوسي بعضي از كاروانسرا ها مانند كاروانسراي شبلي، آجري ( شكل 8)، و بعضي ديگر مانند كاروانسراي امامزاده هاشم و كاروانسراي گامبوش، سنگي مي باشد (اشكال 6 و 7). لذا از آنجايي كه طاق ها با مصالح بنايي ساخته مي شده، احتياج بـه پايه ها و ديوار هاي قطور جهت تحمل بار طاق ها بوده و در نتيجه جرم حرارتي كالبد اين كاروانسرا زياد مي باشد كه خود درون جهت تعديل دماي داخل ساختمان درون طي شبانـه روز و همچنين كاهش تبادل هدايتي حرارت بين داخل و خارج ساختمان بسيار موثر است.

5- از جهت رعايت ايمني درون مقابل مـهاجمان و دزدان قلعه، اين كاروانسرا ها كاملاً محصور و به شكل مكعب مستطيل نزديك بوده اند و در نتيجه سطح تماس پوسته خارجي ساختمان با فضاي خارج كاهش يافته و تبادل حرارتي كمتري بين داخل و خارج بنا صورت مي گيرد.

6- بعضي از كاروانسرا ها مانند كاروانسراي گامبوش (شكل 7)، که تا نيمـه درون داخل زمين قرار گرفته اند كه اين نيز درون جهت كاهش سطح تماس فضاي گرم داخل و محيط سرد خارج تاثير بسزايي دارد.

7- بازشو هاي اين ساختمان ها بسيار اندك و كوچك مي باشند و در ورودي بنا غالباً از طريق يك هشتي درون مقابل سرماي خارج محافظت مي شود. بدين ترتيب هواي كمتري از داخل بـه خارج ساختمان و بالعكس جابجا مي گردد. لازم بـه ذكر هست كه هميشـه سعي بر اين بوده كه درون ورودي كاروانسرا درون مقابل باد هاي سرد زمستاني قرار نداشته باشد.

8- درون اكثر اين كاروانسرا ها چند دريچه درون بالاي طاق ها قرار داشته و نور و تهويه مورد نياز ساختمان از اين طريق تامين مي شده است. البته درون شب ها و در مواقع طوفاني اين دريچه ها بسته مي شده است.

2-4- كاروانسرا درون دشت هاي فلات ۩

زيباترين، مجلل ترين، وسيع ترين و بيشترين تعداد كاروانسرا ها درون دشت هاي فلات ساخته شده و اكثر قريب بـه اتفاق آن ها داراي يك حياط مركزي و دو و يا چهار ايوان بزرگ درون جوانب حياط مي باشند. درون اين كاروانسرا ها اطاق مسافران درون اطراف حياط مركزي و اصطبل ها درون پشت اطاق مسافران احداث شده است.

اطاق مسافرين معمولاً چند پله بالاتر از حياط بوده که تا هم از ورود آب و گل بـه درون اطاق ها جلوگيري شود و هم از گرد و خاك كف حياط قدري دورتر باشند. درون اطاق ها و حياط، ايواني بـه عرض حدوداً دو متر قرار داشته. مساحت اطاق ها غالباً از ده الي دوازده متر مربع تجاوز نمي كرده است. نور و تهويه اطاق ها از طريق بازشوي درون ورودي و بعضاً پنجره آن تامين مي شده است.

استاد محمد كريم پيرنيا نقل كرده اند كه اين اطاق ها درون نداشته اند و در تابستان بازشوي آن توسط پارچه و در زمستان توسط زيلو پوشيده مي شده است. (8) ۞ درون اكثر اطاق ها، خصوصاً درون كاروانسرا هاي مناطق شمالي، بخاري ديواري براي گرم كردن فضاي اطاق و پخت و پز وجود داشته است.

بهترين و بزرگترين اطاق ها يا درون پشت ايوان اصلي و يا درون چهار زاويه كاروانسرا احداث مي شده است. ايوان رويروي درون ورودي با اطاق مجلل پشت آن غالباً شاه نشين و بهترين اطاق كاروانسرا بوده است. بعضي از كاروانسرا ها مانند كاروانسراي شرف درون جاده سرخس - مشـهد از دوره سلجوقي داراي دو حياط بوده كه يكي مختص عامـه مردم و ديگري جهت اشخاص معتبر بوده هست (شكل 12).

تاورنيه مي نويسد: "كاروانسرا ها مـهمان خانـه مشرق زمين هستند و با سبك مـهمان خانـه هاي ما خيلي فرق دارند. نـه آن لوازم راحت و آسايش درون آنـها يافت مي شود نـه آن پاكي و تميزي. بناي آن مربع است. تقريباً مثل محوطه دير ها و معمولاً يك طبقه هستند. بناي دو طبقه بـه ندرت ديده مي شود. يك درب بزرگ مدخل آن هست و درون وسط سه ضلع ديگر، يك تالار با يك طاق بزرگي ساخته شده كه مخصوص منزل محترمين هست كه شايد آنجا منزل كنند.

در دو سوي تالار هاي وسط، اطاق ها و هجرات كوچكي هست كه هر كس يكي از آنـها را اختيار مي كند. اين هجرات درون طول اضلاع درون سه پا از زمين حياط مرتفع تر و در يك خط بنا شده اند و طويله ها درون عقب و پشت اطاق ها واقع هستند. گاهي طويله ها هم براي منزل كردن بـه راحتي اطاق ها مي شوند. اغلب مسافرين درون زمستان بيشتر ميل بـه اقامت درون طويله ها مي كنند بـه جهت اينكه گرم است. طويله ها هم مثل تالار ها و هجرات، همـه طاق پوش هستند و از هجرات كاروانسرا يك پنجره كوچك بـه طرف آخور طويله باز مي شود كه شخص مي تواند از آنجا نگاه كند و ببيند اسبش را خوب پرستاري مي كنند يا نـه؟

اخيراً درون پشت آخور هاي طويله سكويي بسته شده كه سه چهار نفر مي توانند قطار بخوابند و اغلب نوكر ها روي آن سكو ها طبخ مي كنند.

فرش و تختخواب و لوازم طباخي تمام بايد همراه مسافر ها باشد و آذوقه و ارزاق هم هرچه بخواهد از نان و روغن و ميوه بـه اقتضاي فصل بـه قيمت خوب از كاروانسرادار يا دهاتي هاي اطراف كه بر راه مي آيند، بايد خريداري نمايند. كاه و جو هم براي اسب ها هست مگر درون چند منزل كه نبود.

در بيابان از بابت اجاره هجرات كاروانسرا ها چيزي از مسافر نمي گيرند و در شـهر ها وجه دريافت مي دارند كه خيلي مختصر است.

معمولاً كاروان داخل كاروانسرا نمي شود، بـه جهت اينكه گنجايش اين همـه جمعيت را ندارد و از حيوان و آدم درون هر كاروانسرا بيش از يكصد سوار، نمي تواند منزل نمايد. همين كه وارد مي شوند هر كس حق دارد براي خود يك حجره انتخاب نمايد. غني و فقير يكسان هستند و تفاوت درجه و مرتبه درون اين مكان ها منظور نمي شود." (9) ۞

در بعضي از كاروانسرا ها خدمات جنبي نيز ارايه مي شده است؛ مانند كاروانسراي مـهيار (10) ۞ كه داراي آسياب، نمازخانـه، نانوايي، چايخانـه و يك بازارچه بوده (شكل 13)؛ و يا كاروانسراي ميبد (11) ۞ كه داراي بازارچه، آب انبار، يخچال و يك چاپارخانـه درون مجاور آن بوده. بعضي از كاروانسرا ها مانند كاروانسراي علي آباد (12) ۞ علاوه بر تاسيسات فوق داراي نيز بوده است.

كاروانسرا هاي واقع درون دشت هاي فلات نيز مانند ساير كاروانسرا ها جهت ايمني همانند يك قلعه ساخته مي شدند و غالباً داراي ديوار هاي بلند و چهار برج درون چهار گوشـه بنا و يك دروازه حفاظت شده درون قسمت ورودي بوده اند. شب ها درون كاروانسرا بسته مي شده است.

اين شكل درون گرا و كاملاً محصور كاروانسرا درون اقليم گرم و خشك ايران يك مزيت اقليمي هست و پوسته خارجي بنا كه بـه جز بازشو ورودي، كاملاً بسته مي باشد، فضا هاي داخل ساختمان را درون مقابل باد هاي كويري و شرايط نامساعد اقليمي محافظت مي كند. درون داخل حياط اين كاروانسرا ها كه با مصالح بنايي مانند خشت، آجر و سنگ ساخته مي شده، مانند يك خازن حرارتي درون تعديل دماي ساختمان درون طي شبانـه روز بسار موثر بوده است.

در بعضي از كاروانسرا ها واقع درون حاشيه كوير مانند كاروانسراي اردكان، (13) ۞ كاروانسراي زين الدين (14) ۞ و كاروانسراي جوكار (15) ۞ بادگير هايي براي تهويه هوا و خنك نمودن فضاي داخل ساختمان درون ماه هاي گرم ساخته شده است.

احداث كاروانسرا فقط مختص بـه خارج از شـهر نبوده، بلكه درون داخل شـهر نيز براي اقامت مسافران و تجار كاروانسرا هايي احداث مي گرديده. البته اكثر كاروانسرا هاي مجاور بازار جنبه كاملاً تجاري پيدا مي كرده و تجار عمده هر صنفي درون يكي از كاروانسرا هاي مجاور يا داخل بازار فعاليت مي كردند. (16) ۞

كاروانسرا هايي كه جنبه اقامتي - تجاري داشته اند مانند كاروانسراي مادرشاه درون اصفهان (اشكال 14، 15 و 16) و يا مـهمان خانـه بزرگ شاه عباسي درون كاشان، تفاوت هايي با كاروانسرا هاي خارج شـهر داشته اند كه درون اينجا ذكر خواهد شد:

1- بـه سبب آنكه امنيت افراد و مال التجاره، درون خارج از شـهر بيشتر از داخل شـهر درون خطر بوده و امكان حمله راهزنان وجود داشته، كاروانسرا هاي بين راهي بـه صورت يك مجموعه مستقل و قلعه مانند احداث مي شده؛ درون صورتي كه درون داخل شـهر، كالبد فيزيكي و پوسته خارجي كاروانسرا با بافت شـهر تلفيق شده و جزيي از آن مي باشد.

2- از آنجا كه قيمت زمين درون خارج از شـهر ارزان بوده، كاروانسرا هاي خارج شـهر اكثراً يك طبقه، و مساحت حياط و زيربناي آنـها نسبتاً زياد بوده؛ درون صورتي كه درون داخل شـهر، خصوصاً درون اطراف بازار، قيمت زمين بسيار زياد و در نتيجه ساختمان بـه صورت دو طبقه و گاهي دو طبقه بـه علاوه يك زيرزمين بوده است.

3- اصطبل درون كاروانسرا هاي خارج شـهر بخش عمده اي از زيربناي كاروانسرا را شامل مي شده و در اكثر موارد وسيع تر از مساحت كل اطاق هاي مسافران بوده، درون صورتي كه كاروانسرا هاي داخل شـهر فاقد اصطبل بوده و يا يك اصطبل نسبتاً كوچك درون پشت اطاق ها داشته اند (شكل 16)

با ورود اتومبيل بـه ايران درون اوايل سده اخير، كاروانسرا نيز مانند بسياري ديگر از ابنيه سنتي، عملكرد خود را از دست داده و متروك و رو بـه ويراني گذارده است.

بعضي از كاروانسرا ها بـه عنوان مقر پادگان ارتشي يا پاسگاه ژاندارمري و يا براي آموزش و پرورش مورد استفاده قرار گرفته اند كه جهت حفظ اين گونـه ابنيه نسبتاً مناسب بوده است. البته حفظ تمام كاروانسرا ها كه تعداد آنـها بسيار و بعضاً درون نقاط دور افتاده مي باشند، ميسر نيست. ولي با ايجاد عملكرد هاي جديد ديگر مانند قهوه خانـه بين راهي، اقامتگاه مسافران، مركز جلب سياحان، راهداري و يا درون روستا ها بـه عنوان ابنيه ارايه خدمات بـه روستاييان مي توانند استفاده شوند.

مثال بسيار خوب ايجاد يك عملكرد جديد براي يك كاروانسراي قديمي، مـهمانسراي عباسي يا كاروانسراي مادرشاه درون اصفهان هست (اشكال 13 و 14) كه يكي از بهترين نمونـه هاي حفظ يك بناي سنتي و در عين حال بهترين مـهمانسراي شـهر اصفهان است.

3- چاپارخانـه ۩

از ديگر ساختمان هاي مـهم ميان راهي چاپارخانـه بوده كه عملكرد اصلي آن جهت استراحت چاپارهاي دولتي و تعويض اسب هاي خسته با اسب هاي تازه نفس بوده است. چاپار ها، نامـه ها و اوامر دولتي را از مركز بـه ايالات و برعكس انتقال مي دادند.

سابقه چاپارخانـه ها نيز درون ايران بـه قرون پيش از اسلام مي رسد. چنانچه هرودت و گزنفون هر دو درون مورد چاپارخانـه ها ايران توضيحات مفصل داده اند. هرودت مي نويسد: "در منازل، اسب هاي تندرو تدارك شده. بـه اين ترتيب كه چابك سوار ها نوشته هاي دولتي را از مراكز که تا نزديك ترين چاپارخانـه، بـه چاپاري كه حاضر هست مي رساند و او فوراً حركت كرده، آن را بـه چاپارخانـه دوم مي برد و باز تسليم چاپاري مي كند. بدين منوال شب و روز چاپار ها درون حركت اند و اوامر مركز را بـه ايالات مي رسانند. (17) ۞ راجع بـه سرعت حركت چاپار ها مورخ مذكور گويد كه نمي توان تصور كرد كه جنبنده اي سريعتر حركت كند .... گزنفون تاسيس چاپارخانـه ها را بـه كوروش بزرگ نسبت داده (18) ۞ و گويد كه براي تعيين مسافت چاپارخانـه ها از يكديگر تجربه كردند كه اسب درون روز چقدر مي تواند راه برود بي اينكه خسته شود و آن را ميزان قرار دادند. اگر هم اين گفته اغراق باشد، مسلم هست كه كسي نمي تواند بـه سرعت چاپار ها حركت كند." (19) ۞

در دوره سلطنت حكومت هاي اشكاني و ساساني و بعد از اسلام نيز چاپارخانـه ها براي دستگاه هاي دولتي اهميت بسيار داشته اند و چاپار ها علاوه بر انجام مراسلات، چشم و گوش حكومت نيز بوده اند و اخبار گوناگون را از نقاط مختلف بـه مركز انتقال مي دادند. "در دوره قاجاري مسافران ترجيح مي دادند كه درون چاپارخانـه ها اقامت كنند چون اطاق هاي آن تميز تر از اطاق هاي كاروانسرا بوده. چاپار هاي اين دوره درون مقابل دريافت وجهي مسافران را بـه مقصد مي رساندند." (20) ۞

همانگونـه كه درون قسمت قبل ذكر شد، تعداد بسيار زيادي از كاروانسرا هاي بين راهي درون ايران باقي مانده؛ ولي چاپارخانـه هاي اندكي از دوران قديم درون كشور باقي هست و ماكسيم سيرو درون كتاب خود دليل آن را اين گونـه توضيح مي دهد: "به علت هاي مختلف، اين نوع ايستگاه ها اكنون از بين رفته اند و اگر اثري از ويرانـه هايشان باقي مانده باشد زياد قابل تشخيص نيست. درون واقع اين چاپارخانـه ها بيشتر با خشت خام يا چينـه ساخته شده بود و در بسياري از موارد درون ميان آبادي ها سر راه بودند. گاهي نيز گوشـه اي از كاروانسرا اختصاص بـه چاپار ها پيدا مي كرد." (21) ۞

يكي از چاپارخانـه هاي قديمي كه نسبتاً سالم مانده درون كنار كاروانسراي ميبد مي باشد (اشكال 17، 18 و 19). همان گونـه كه درون اين اشكال مشخص هست اين ساختمان ها نيز مانند كاروانسرا ها داراي برج و بارو و محافظين، جهت تامين امنيت افراد داخل چاپارخانـه بوده است. اين ساختمان ها بـه تبعيت از ساير ابنيه فلات مركزي ايران، داراي يك حياط مركزي بوده اند و آخور ها درون دورتادور اين حياط قرار داشته است. درون سه طرف پشت آخور ها، اصطبل ها قرار داشته كه درون زمستان و شب هنگام چهارپايان درون آنجا نگهداري مي شدند. درون سمت چهارم كه بين حياط و جبهه ورودي ساختمان واقع شده، اطاق هايي براي اقامت چاپار ها و احياناً مسافران قرار داشته است.

همانند كاروانسرا ها، اين نوع تقسيم بندي فضايي و شكل كالبدي چاپارخانـه ها، علاوه بر تسهيل انجام عملكرد چاپارخانـه ها و حفظ امنيت آن، فضاي داخلي ساختمان را درون مقابل شرايط نامساعد اقليمي محافظت مي كرده؛ و در داخل چاپارخانـه ها يك محيط زيست اقليمي كوچك و مستقل بـه وجود مي آورده و شرايط محيطي داخل بنا را درون مقابل نوسانات بسيار زياد درجه حرارت و باد و طوفان مصون نگاه مي داشته است.

با ورود اتومبيل و همچنين سيستم پست هاي جديد، عملكرد سنتي چاپارخانـه ها و در نتيجه كالبد فيزيكي آنـها درون حال از بين رفتن است.

پاورقي:
كتاب بررسي اقليمي ابنيه سنتي ايران
اين كتاب درون سه بخش تدوين شده و شامل چهارده فصل است.
در بخش اول، «اقليم و تقسيم بندي معماري اقليمي ايران» مقدمتاً عوامل اقليمي و خصوصيات هر يك از اين عوامل توضيح داده شده است. سپس تقسيم بندي و شرايط آب و هوايي مناطق مختلف ايران مورد بررسي قرار گرفته. درون رابطه با هر منطقه، خصوصيات اقليمي، بافت شـهري، فرم بنا، ابنيه مسكوني و نوع مصالح بحث شده است.
در بخش دوم، «شـهر، اقليم و ساختمان» سازمان فضاي شـهري و پيشينـه تاريخي ساختمان هاي مختلفي مانند ابنيه تجاري، مذهبي، آموزشي و خدماتي عنوان شده و تمـهيدات اقليمي بـه عمل آمده درون هر يك از اين ساختمان ها درون اقليم هاي متفاوت ذكر گرديده است. بـه اين ترتيب هر معمار و يا طراحي كه تصميم بـه طراحي هر يك از بنا هاي فوق درون مناطق مختلف ايران دارد، مي تواند با خواندن فصل مربوطه، با تاريخچه و روش هاي طراحي و اجرايي و همچنين اصول اقليمي بـه كار رفته درون آن نوع بنا آشنا شود.
در بخش «ضمايم» كه آخرين بخش كتاب است، آمار اقليمي شـهر هاي مختلف ايران و آمار مصالح ساختماني مورد استفاده درون هر منطقه و بالاخره فهرست نام جاي ها، منابع و اشكال ذكر گرديده است. درون انتها نيز مقدمـه و زيرنويس اشكال براي علاقه مندان غير ايراني، بـه زبان انگليسي نگاشته شده است.
.....
.....
.....

saghar

saghar...@yahoo.com

karevansara

11/28/2010 4:18:18 PM

فاطمـه

fateme khoshbazm _yahoo[dot]com

عالي بود ممنون از اطلاعات خوبتان

1/2/2011 10:13:03 AM

maryam

key...@ymail.com

khob bod.kash akse karvan sara e emam zade hashem ham bod

3/1/2011 10:06:17 PM

محمد رضا اشرفي پور

mrez...@yahoo.com

سلام؛ بسِيار جالب است.
تشكر؛ احسن بـه تلاش وسخت كوشي مردمان يزد.

12/24/2011 6:44:14 PM

بنيامين

son...@yahoo.com

به نظر من خوب بود. مرسي.

4/15/2012 10:47:07 AM

yasin

[dot][dot][dot][dot][dot][dot]

خوب بود ولي مي توانستيد از عكس هاي زيبا تر استفاده كنيد..

1/16/2013 1:24:10 PM

محمد سپهر

azna...@yahoo.com

سلام از زحمات شماتشكر مي كنم.اگه درون مورد انواع پلانـها بافرمـهاي هندسي متفاوت مطالبي ارائه ميشد بهتر بود.باتشكر

12/16/2013 8:55:34 AM

ممنون
ياعلي مدد

4/23/2015 12:48:18 AM

زهرا

zahra...@gmail.com

عالي بود خيلي استفاده كردم

11/15/2015 12:41:53 AM

7/1/2016 3:28:42 AM

هنگام چاپ: 9/12/2007 12:56:11 AM امتياز: 4.32 از 5 درون 196 راي شمار بازديد: 129276 شمار ديدگاه: 13

---

[GhoolAbad \ Yazd General Articles \ كاروانسرا و چاپارخانـه روش چاپ پارچه به صورت دو طرفه]

نویسنده و منبع | تاریخ انتشار: Sat, 21 Jul 2018 05:59:00 +0000

---